લાઈફ ઈન અ મેટ્રો_ #૧

ખૂબ જમેગા રંગ જબ મિલ બેઠેન્ગે તીન યાર! :)

નેટફ્લિક્સ પર ટાગોરની વાર્તાઓ પરથી એક શ્રેણી બનાવવામાં આવી છે- એમાં એક પાત્ર સુંદર વાત રજૂ કરે છે. એ કહે છે- 'જિંદગીનો અર્થ શું છે એનાથી મને કોઈ લેવાદેવા નથી. મારે તો જિંદગી જીવવી છે. મારે જાતને ક્યાંય પણ નિચોવી નથી દેવી, બલકે મારે તો એને પામવી છે.'

બસ, આવા જ કંઈક વિચારોની ભેટ મુંબઈએ મને પણ આપી. મુંબઈની ભીડ અને ખચોખચ ટ્રેનની વાર્તાઓ ઘણી સાંભળી હતી- પણ જ્યારે એ અજાણ્યા લોકોના ટોળા વચ્ચે રહી એ જાણી-અજાણી ભીડને 'જાણી' ત્યારથી જાણે એક ચસકો લાગ્યો- અનુભવ લેવાનો ચસકો. હકીકત અને કલ્પનાના રંગોને નજીકથી પારખવાનો અથવા એમ કહો કે એકબીજામાં ભેળવવાનો!

કંઈક વાંચ્યું,જોયું એટલે બસ એ પોતે કરવાનું અને અનુભવ લેવાનો. ઓફકોર્સ, અવનવા વિચારો લાવવામાં ફિલ્મો, સીરિઝ અને પુસ્તકોનો સૌથી મોટો ફાળો! શોપિંગ હોય, સિનેમા કે પછી લોકલની સફર હોય-આદત એવી પડી કે કોઈ કંપની કરતાં એકલા જ રહેવાની મજા આવવા લાગી. એટલે સૌથી મોટું ચઢાણ તો પાર પડ્યું. હવે સમય હતો નવું-નવું કરવાનો!

                                                              ****************

ક્યાંકથી એક સુંદર ફોટો નજરમાં આવ્યો- એક પુસ્તક, કોફી અને સરસ મજાની એક પ્લેટ વિથ ફુડ! કોફીની ચુસકી સાથે પુસ્તકનો આસ્વાદ! બસ એટલે આપણે તો નીકળ્યા આ અનુભવની તલાશમાં.  બેગપાઈપરની પેલી જાહેરાત યાદ છે? ખૂબ જમેગા રંગ જબ મિલ બેઠેન્ગે તીન યાર- મેં, આપ ઔર બેપાઈપર? બસ, એકદમ એવી જ ફીલિંગ - માત્ર એમાં પુસ્તક, કોફી અને ફૂડને મૂકી દેવાનું.
  

પણ એનો ફાયદો શું? દેખીતી રીતે તો કંઈ જ નહીં, પણ લોકો કદાચ યોગા કરીને જે શાંતિ મેળવે એવી શાંતિ મને આવી સવારથી મળી. સુરતી જીવડો એટલે રવિવાર અને નાસ્તો એકબીજા સાથે અતૂટ રીતે જોડાયેલા અને એમાં એક સારું પુસ્તક અને કોફી મળે એટલે બંદા ખુશખુશાલ! મન એકદમ તરંગિત થઈ જાય. દુનિયા રંગબેરંગી લાગવા લાગે અને 'કંઈક' કરવાનું ઝનૂન આવી જાય. ઉદાહરણ? આ પોસ્ટ!!

જ્યારે સ્કૂલમાં સ્વતંત્રતાની ચળવળ વિશે ભણાવવામાં આવતું ત્યારે મને પ્રશ્ન થતો કે આટઆટલું લોહી વહે અને આટલી ક્રૂરતા નજરોનજર જોઈ હોવા છતાં આ સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને કેમ સ્વતંત્ર થવાનો મોહ ઓછો નહોતો થતો? એવું તો શું થતું હશે કે આ લોકોના મન પર શારીરિક પીડા કરતાં ગુલામીની માનસિક પીડા હાવિ થઈ જાય!! આ સવાલનો જવાબ એ વખતે નહીં મળ્યો, કારણ કે જાહેરમાં કદી પૂછવાની હિંમત જ નહોતી થઈ. પણ જ્યારથી "ઈન્ડિપેન્ડન્સી"એ મારા જીવનમાં ડોકિયું કર્યું ત્યારથી આ સવાલનો જવાબ ધીરે-ધીરે મળવા લાગ્યો.

ઈન્ડિપેન્ડન્સી એક લત છે! બીજી લતોથી એ જુદી પડે, કેમ કે એ માથું ઊંચું કરી જીવવાનું શીખવે, કોઈની પણ સાડાબારી વગર પોતાના વિચારોને અનુસરવાની હિંમત આપે અને સૌથી મોટી વાત તો એ કે સાચા-ખોટાની ગૂંચવણમાં પડ્યા વિના પોતાની જ સરહદોને રોજ નવી દિશા આપે છે.     

લાઈફ ઈન અ મેટ્રો એટલે શું? લાઈફ ઈન અ મેટ્રો એટલે experiencing known things while staying around the unknown! અજાણ્યા લોકો/માહોલ વચ્ચે એવી બાબતો માણવી જેના અસ્તિત્વની પહેલેથી જ જાણ હતી. 

...અને વધુ એક વર્ષ ! થોડું ગુમાવ્યું અને ઘણું મેળવ્યું

પહેલી વહેલી ક્રિસમસ પાર્ટી "ઓન ધ વોટર" અને દૂર દેખાય રહેલો ઓકલેન્ડ સ્કાય-ટાવર

                   

   બે વર્ષ પહેલાં મુંબઈના અંધેરી ફ્લેટની લુક આઉટ વિન્ડોમાં બેઠાં-બેઠાં મેં એક નિર્ણય કર્યો હતો. મારી ભાષા, ચિત્રલેખાની પ્રોમિસિંગ જોબ, માતા-પિતા અને મિત્રોથી દૂર દુનિયાના એવા ખૂણામાં જવું છે જ્યાં હું એક નવી શરૂઆત કરી શકું. નવી શરૂઆત જિંદગીની? ના, નવી શરૂઆત મારા ઘડતરની, કદાચ મારા અસ્તિત્વની, જેની એક નવી વ્યાખ્યા અહીં બંધાઈ છે અને એટલે જ હું દુનિયાના દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આવેલા આ નાનકડાં પણ અત્યંત સુંદર દેશ અને શહેરના પ્રેમમાં છું અને એ મારા.   

દેશ ન્યુઝીલેન્ડ અને શહેર ઓકલેન્ડ. સતત દોડતા પણ હંફાવે નહીં એવા શહેરમાં આજે બે વર્ષ થયા. પણ લાગે છે કે વર્ષોથી એ મારી રાહ જોઈને બેઠું હતું. કેટલી ખુશી અને કેટલા આશ્ચર્ય! બગડેલા બાપની બગડેલી દીકરી હોઉં એમ આ શહેર મારા પર સતત પ્રેમ ( અને ડોલર પણ) વરસાવે છે! જે વિચાર આવે એ હકીકતમાં બદલી નાખે છે. એકદમ સાહિત્યિક ભાષામાં કહું તો મારા પડ્યા બોલ ઝીલે છે. 

સ્વેગ/ઈ-સ્ટાઈલ!!!

ને એમાંય કેટકેટલા અનુભવો અને કેટકેટલી રસપ્રદ ક્ષણો!!! મજાની વાત તો એ છે કે ઓકલેન્ડે એક પ્રેમીની જેમ મને ભરપૂર પ્રેમ કર્યો છે. (ના, ના હું ઓબજેક્ટ સેક્સ્યુઆલિટીથી પીડિત વ્યક્તિ નથી, મારા જીવનમાં જેને લોકો "સામાન્ય" પ્રેમ ગણે છે એ પણ છે) પણ જેમ આપણે ત્યાં હવે વેલન્ટાઈન્સ પર લવલા-લવલી પહેલી ડેટ ને પહેલી વખતના સ્પર્શની ક્ષણો વાગોળશે તેમ મને આ શહેરના પ્રેમને શબ્દોમાં આલેખવાનું મન થાય છે.  

ન્યુઝીલેન્ડની એક વાત મને બહુ પસંદ છે. અહીં બધુ જ સરળ! જેવું બોલો એવું જ લખો. બધી જ વસ્તુ લિટરલી એટલે કે વાસ્તવિક હોય. જેમ કે અહીંના એક સબઅર્બનું નામ છે Onehunga, જેને બોલાય ઓનેહંગા. એટલે અહીં આવ્યા પછી જેમ આપણે ત્યાં પ્રકૃતિ, પ્રાણીઓ પ્રત્યેના પ્રેમની વાત કરવામાં આવે પણ ભાગ્યે જ અનુભવાય એનાથી તદ્દન વિપરીત, મને એ બધા જ પ્રેમની લાગણી અહીં ફર્સ્ટ-હેન્ડ થાય છે. આ વાત કદાચ મારા પૂરતી સીમિત હોય શકે, પણ બ્લોગ પણ તો મારો જ છે. ;-) 

ઓકલેન્ડમાં આવ્યા બાદ મને મારા પરના બોલિવુડનો જે રંગ ચઢ્યો હતો એ સ્પષ્ટ દેખાયો. પ્રેમ, હાર્ટબ્રેક અને કોઈકનો સાથ ઝંખવાની ઈચ્છાઓથી આગળની એક વિશાળ દુનિયા ખૂલી. જેમ હવે ફિલ્મોમાં પણ લવ-સ્ટોરી કરતાં વધુ કંઈક બતાવવામાં આવે છે એમ ઓકલેન્ડમાં એ 'કંઈક વધુ' મને મળ્યું.  

બસ એવા જ મારા ઓકલેન્ડના 'પહેલા-પહેલા પ્યાર હૈ' જેવા પહેલી વારના કેટલાક અનુભવો: 

- ઓકલેન્ડે મને મારી પહેલી-વહેલી સ્વતંત્રતા આપી. સ્વતંત્રતા મારા બંધિત કે પછી કુંઠિત અસ્તિત્વથી, નીતિ-નિયમો અને દખિયાનુુસી વિચારોથી અને સૌથી મોટી સ્વતંત્રતા તો માતા-પિતાના હાથ છોડી પોતાના પગ પર ઊભા થવાની! આર્થિક સ્વતંત્રતાએ મને એ શીખવ્યું કે મારા માતા-પિતા એક્સ-મેન, સુપર-મેન, વન્ડરવુમન કે પછી હવે તો પેડમેનથી ઓછા નથી. એમની લાઈફ અને એમના બલિદાનો હવે ખરા અર્થમાં સમજાય છે અને એ વાતનો અફસોસ થાય છે કે આંખ થોડી વહેલી ઊઘડી હોત તો.............

પહેલી સિડાન અને બીજી કન્વર્ટિબલ! જો કે છેલ્લે જાપાનીઝ પર
દિલ ટકાવ્યું. આ ગાડીઓને "ફ્લિંગ" જ કહી દો

- ઓકલેન્ડમાં પહેલી વખત મને વુમન લિબરેશનનો અનુભવ થયો- પોતાની ગાડી ખરીદીને અને એની ડ્રાઈવ કરીને! બોલિવુડના દૃશ્યો- બર્થ ડે પર એક ચમકતી ગાડી બહાર ઊભી હોય, કોલેજમાં એમ હીરો (કે ભાઈ હીરોઈન)ની જેમ એક મસ્ત કારમાં એન્ટ્રી થતી હોય- થી પ્રેરિત થઈ એવા ઘણા સપનાં હું જોતી. બે-બે વખત ડ્રાઈવિંગ સ્કૂલમાં ગઈ. ગાડી શીખી- પણ ચલાવવા કદી ન મળી. ઓકલેન્ડ આવ્યાના ૭ મહિનામાં જ સેકન્ડ હેન્ડ સિડાન લીધી અને પહેલી જ ડ્રાઈવ 100 કિમી/કલાકની કરી. ગળું સૂકાય, પેટમાં પતંગિયા બોલે અને કદાચ મનમાં રામ-રામનો જાપ ચાલે પણ એ ડ્રાઈવ આજે પણ મારી યાદગાર યાદોમાંની એક છે. એ આખી ડ્રાઈવ મારા માનસપટ પર અકબંધ છે. એ પછી તો ટેબલ પરથી ગાડીની ચાવી લો, ઓવરકોટ બાજુની સીટ પર મૂકો અને ગોગલ્સ ચઢાવીને જ્યારે મન થાય ત્યારે ડ્રાઈવ પર જાવ- બસ ખાલી રખડવા! આ લાગણી, આ સ્વતંત્રતાએ પહેલી વખત લિબરેશનની લાગણીનો ખરી રીતે અનુભવ કરાવ્યો. એક પ્રકારનો આત્મવિશ્વાસ, એક અનહદ સુખની લાગણીનો અનુભવ થયો. 

ઓકલેન્ડમાં પહેલી વખત  'યે દુનિયા હૈ રંગીન'ની જેમ અતરંગી લોકો સાથે રહેવા મળ્યું. એક મોટું ઘર અને એમાં અમે સાત જણ ફ્લેટમેટ્સ તરીકે રહેતા. નેશનાલિટી જર્મન, શ્રીલંકન-ભારતીય, બે ભારતીય, બ્રિટીશ અને અફ કોર્સ કિવી એટલેે કે ન્યુઝીલેન્ડર. શેરિંગ કિચન અને શેરિંગ ડાઈનિંગ ટેબલ પર કેટલીય અર્થપૂર્ણ- અર્થવિહીન વાતો. એમાંય આપણા ભારતીયોમાં પોતપોતાના રાજ્ય અને શહેરનો પ્રેમ અઢળક એટલે એની ચર્ચાઓ. એક હૈદરાબાદ, એક મુંબઈ અને ત્રીજી હું. નાનપણના કિસ્સાઓ અને અભ્યાસક્રમથી માંડીને પોલિટિક્સ, આર્ટ્સ, પોતાના સપના, નોકરી, સ્ટુડન્ટ લોન, વિઝાની અસંખ્ય વાતોથી દિવસો પૂરા થતાં. યુનિવર્સિટી પછી રસ્તા અલગ થયા અને મહિના-મહિનાઓ સુધી કોઈ સંપર્ક નહીં, પણ કોઈક કોન્સર્ટમાં દેખાય જાય તો દિલ ઊભરાય આવે (જેમ ટાઈટેનિકનું સોન્ગ સાંભળીને ઝણઝણી આવી જાય એવું જ.) પહેલી વખત દેશ-દુનિયાના કલ્ચરને નજીકથી જોયું. જાણ્યું કે આજની બ્રિટીશ જનરેશન વર્ષો પહેલાના ડોમિનેટિંગ નેચર વિશે શું વિચારે છે. ભારતની સ્વતંત્રતાના વર્ષો પછી આ બે કલ્ચરની નવી જનરેશનના વિચારો જાણવાની-અરે માત્ર સાક્ષી બનવાની મજા જ કંઈક ઓર છે. 

ગુજરાતી નાટક અને ચાર અમેઝિંગ મહિના ! PC- Snehal Chauhan 

...અને એક સાંજ યુનિવર્સિટીના એવોર્ડ સમારંભને નામ!

-  નાનપણથી જ મને સપનાં જોવાની ટેવ. 'અંદાઝ અપના અપના'માં આમીર ખાન જેમ સપના જોતો એમ હું પણ ખુલ્લી આંખે ભારે-ભારે સપના જોતી. નાનપણથી બે-ચાર લોકો વચ્ચે કંઈક બોલવાનો એક અભરખો. એમ જાણે કંઈક ટોપ ફોડી હોય અને પછી ગર્વથી લોકોની વચ્ચે આપણી વાતો કહેવાની તીવ્ર ઝંખના. ઘણી વાર તો એવું થતું કે શૂન્યાવકાશમાં હું એ આખી ઘટના મનમાં ને મનમાં જ ઘડી નાખતી અને ખુશ થતી. દસમા ધોરણમાં બે માર્ક્સ માટે સુરત સેન્ટરમાં નંબર ગુમાવ્યો અને મારા સ્પીચ આપવાના સપનાના ભુક્કા બોલાયા ( પણ એ સ્પીચ અને એ તીવ્ર લાગણી આજે પણ મારા મનમાં સ્પષ્ટ રીતે જકડાયેલી છે.) પછી મુંબઈમાં રહીને નાટકોનો રંગ લાગ્યો. પૃથ્વી થિયેટરના કેફેમાં બેસીને ઓન-સ્ટેજ જવાનો ચસકો લાગ્યો. ગુજરાતી નાટકોના પ્રતિષ્ઠિત દિગ્દર્શક મનોજ શાહના નાટકમાં બેક-સ્ટેજ ક્રુ તરીકે પણ જોડાઈ. પરંતુ એ લાંબું ચાલી ના શક્યું. પણ ઓકલેન્ડમાં એ સપનું પૂરું થયું. એક વાર નહીં, ચાર-ચાર વખત. એક વાર તો અસ્સલ સ્પીચ આપી! અને નાટક પણ કર્યું- એમાંય બે અલગ-અલગ ભૂમિકા ભજવી. ગુજરાતી રંગભૂમિના એક મજાના માણસ - શૈલેશ પ્રજાપતિ -સાથે મુલાકાત થઈ અને એમણે વર્ષો જૂના સપનાને પૂરી કરવા તક આપી. એ ચાર-પાંચ મહિના પર તો બીજી એક પોસ્ટ લખાય એટલા અનુભવો અને એટલી યાદો બની છે! 

આવા "પહેલા" અનુભવોની યાદી ઘણી લાંબી છે. ઓકલેન્ડનો મારા પરનો આ અઢળક પ્રેમ અને મને હંમેશાં તૃપ્ત રાખવાની એની ધગશ મને એના પ્રેમમાં રોજ વધુ ને વધુ જકડે છે. એનિવર્સરી ઉજવવાના ક્લિશેમાં બહુ રસ ન હોવા છતાં એક પોચાં દિલના પ્રેમીની જેમ આ પોસ્ટ લખવા હું મજબૂર થઈ!

સિક્રેટ સુપરસ્ટાર: આઈર્નિ કે પછી વાસ્તવિકતાનું પ્રતિબિંબ?

સીન ૧

નવમા માળની આલિશાન ઓફિસમાં ત્રણ યુવતીઓ પોતપોતાની કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન તાકી રહી છે. એમાંથી એક ઓચિંતા જ બીજી તરફ ધસીને કહે છે, હે એમી, ડુ યુ નો, કરવા ચૌથ ઈસ કમિંગ. આર યુ ફાસ્ટિંગ?

અમૃતા કે પછી પ્રોબબ્લિ અમીતામાંથી એમી બનેલી એ બીજી યુવતી ગુંચવાઈ છે અને વીંટી વિનાની આંગળી બતાવી કહે છે, કેન યુ સી એની રિંગ? પણ આ વાતચીતમાં પેલી ત્રીજી યુવતીને રસ પડે છે. બ્રિટનમાં ઉછરેલી અને દુનિયા ખૂંદવા નીકળેલી એ યુવતી માટે કરવા ચૌથ શબ્દ જ રસભર્યો છે.

બીજી યુવતી પટ પટ બોલતી જાય છે- કરવા ચૌથ ઈઝ અ વે ટુ શો યોર હબીઝ હાઉ મચ યુ કેર ફોર ધેમ……

આખી વાત સમજાવ્યા પછી પેલી બ્રિટિશ યુવતી અન્ય બે તરફ તાકતી રહે છે. એની આંખોના પલકારા એના મગજમાં ચાલી રહેલા વિચારો અને અસંખ્ય સવાલો સાથે જાણે તાલ મેળવે છે.

“સો યુ ફાસ્ટ વન ડે, ઘેટ ટુ ફોર સમવન એલ્સ એન્ડ ધે લિવ હેલ્ધી લોન્ગ લાઈફ? આર યુ સેયિંગ યુ ગાય્સ સ્ટિલ બીલિવ ઈન ધિસ સ્ટફ? આર યુ ફોર રિઅલ?"


                                                                    ******

સીન ૨

ગુલાબી રંગના વાળ અને ભૂરા રંગની આંખોમાં અનેક સપનાં લઈને ફરતી એ યુવતી એના બ્રિટિશ એકસન્ટમાં બોલી ઊઠી, “આઈ બેડલી વિશ ટુ વિઝીટ ઈન્ડિયા. ટોપ ઓન માય બકેટ લિસ્ટ!”

એમી સ્માઈલ કરે છે- “એવરી વન શુડ વિઝીટ ઈન્ડિયા, એટ લિસ્ટ વન્સ ઈન અ લાઈફ ટાઈમ.”

પણ ત્યાં જ ત્રીજી બોલી ઊઠે છે, “ઓહ વેલ, યાહ. બટ ડોન્ટ ગો અલોન. એવરીવન ઈઝ અ બ્લડી રેપિસ્ટ ધેર.”

ને પછી કઈ રીતે છોકરીઓ સાથે છેડછાડ થાય છેથી માંડીને “દરેક છોકરી એટલિસ્ટ એક વાર જાતીય સતામણીનો ભોગ બની હોય છે”ના તમામ કિસ્સા એક પછી એક ઊઘડે છે.

ભૂરા રંગની આંખો આશ્ચર્ય, થોડા ભય અને ક્યારે ક્યારેક ગુસ્સામાં પરિવર્તિત થયા કરે છે.

                                                                    ******

આ વાતો કોની છે, આ ત્રણ યુવતીઓ કોણ છે એ કરતા મહત્ત્વનું છે કે ખરેખર આપણા દેશમાં ઘટતી ઘટનાઓ ૨૧મી સદીની છે? ભારતની બહાર રહીને જ્યારે આપણા દેશના સમાચાર કે ફિલ્મો જોઈએ ત્યારે આપણે કેટલા પછાત છીએ એનો અહેસાસ થાય. “સિક્રેટ સુપરસ્ટાર” ફિલ્મ આ સમયની વાસ્તવિકતા રજૂ કરે છે એવું વિચારીને મને દુ:ખ થાય છે. આજે પણ એક છોકરી હોવું આપણા દેશમાં કેટલું પડકારજનક છે!

સત્તર કલાક કામ કરીને આવ્યા પછી આવું ખાવાનું! બૂટ કાઢીને મોજા બૈરીના હાથમાં આપવાના, ઓફિસેથી આવીને બેગ લેવાની…. આ પ્રકારની રીત-ભાત, વ્યવહાર! આ કઈ જાતની લાઈફ આપણે જીવીએ છીએ!!! ભલે આજની મોડર્ન કહેવાતી પેઢી આ બધાથી પર હશે, પણ આવા અનેક દૃશ્યો હજુ પણ મેં જોયા છે!

આપણે વેસ્ટર્ન કલ્ચરનો મુખવટો તો પહેરી લીધો છે, પણ વિચારો હજુ પણ એ જ પથ્થર યુગના છે! આજે જ્યારે વિચાર કરું છું ત્યારે ખરેખર મને દયા કરતા ગુસ્સો આવે છે કે આપણે ત્યાં ભણેલા-ગણેલા અભણોનો રાફડો ફાટ્યો છે. આજે સ્ટારબક્સમાં બેસીને કોફીના સિસકારા મારતી કે આઈફોન યુઝ કરતી એવી કેટલીય યુવતીઓ હશે જે પીરિયડ્સમાં આવે ત્યારે એ જ દખિયાનુસી રિવાજોને પાળતી હશે!

આપણા દેશમાં સ્ત્રીઓ એ હદ સુધી મુંઝાયેલી છે કે એ માર સહન કરવા, અપમાન સહન કરવા તૈયાર રહેશે, પણ એ રાક્ષસને છોડવા એનામાં હિંમત નથી કારણ કે એના સિવાયની દુનિયા જ એણે જોઈ નથી-અથવા એમ કહું કે એને બતાવવામાં જ નથી આવી.

ફિલ્મમાં શિક્ષક ઈન્સિયાને એક પ્રશ્ન પૂછે છે: આઈર્નિ એટલે શું? એનો જવાબ કદાચ ફિલ્મના પાત્રો જ આપી દે છે.

એક વ્યવસ્થિત પેન્ટ-શર્ટ પહેરેલો, ડિસિપ્લિન્ડ દેખાતો માણસ સમાજ માટે ઘણો પ્રતિષ્ઠિત છે. કારણ કે, એનો દેખાવ, એની ભાષા સો-કોલ્ડ સમાજ માટે પર્ફેક્ટ છે. પછી ભલે ને ઘરમાં એની પત્ની પર હાથ ઉઠાવતો હોય, એની દીકરીને ધિક્કારતો હોય. જ્યારે બીજી બાજુ, એક અલ્લડ મિજાજી, ચમકતા-ધમકતા કપડાં પહેરતી, અસ્તવ્યસ્ત વાળ ને અસભ્ય ભાષા બોલતી વ્યક્તિ સમાજ માટે અસ્વીકાર્ય છે, પછી ભલેને એનું હૃદય સાફ હોય અને સ્ત્રીને માન આપતો હોય અને જરૂર પડ્યે પોતાના સ્વભાવ વિરૂદ્ધ જઈને પણ મદદ કરવા એ તત્પર હોય.

કદાય આને જ આઈર્નિ કહેવાતી હશે.

આવી ફિલ્મો જોઈને મારા જેવાનું સવા લોહી ચઢતું હશે ને આવા બે-ચાર લેખો લખાય જતાં હશે. પણ પછી શું? જો એક વ્યક્તિ પણ આવી ફિલ્મ જોઈને પ્રેરણા મેળવતી હોય તો એ એની સફળતા છે. બાકી તો, પોપકોર્ન અને બટાકા વડા ખાવા માટે બીજી અનેક જગ્યા મળી રહેશે! XX

અ જિનિયસ ઈઝ ટુ નો વેન ટુ સ્ટોપ!

કદાચ દરેક રિલેશનશિપ, માતા-પિતાના બાળક સાથેના, બાળકના પેરેન્ટ સાથેના કે પછી એક વ્યક્તિના બીજી વ્યક્તિ સાથેના પ્રેમસંબંધને હેલ્ધી રાખવાની બ્રહ્મચાવી મને "અ જિનિયસ ઈઝ ટુ નો વેન ટુ સ્ટોપ!" વાક્ય લાગે છે. આજે ‘ડિયર જિંદગી’ જોવાની ફુરસદ મળી અને બોલિવુડ પર ફરી એક વાર ગર્વ થઈ આવ્યો. 

કાયરાની જેમ જ ફિલ્મની શરૂઆતમાં હું પણ આમતેમ ફાંફાં મારી રહી હતી. એક વાર થયું પણ કે આ શું ચાલી રહ્યું છે? પણ જેમ કાયરાને હોલની અંદરથી અચાનક એક અવાજ સંભળાય છે-કંઈક અલગ, પણ પોતાની સાથે કંઈક સમાનતા ધરાવતો અને એ હોલમાં ડોકિયું કરે છે એમ મેં પણ એ ફિલ્મમાં ડોકિયું કર્યું અને પછી ધીરે-ધીરે એ ફિલ્મ હ્રદયને સ્પર્શ કરતી ગઈ. 

આગળ કહ્યું એમ દરેક સંબંધની એક વિશિષ્ટતા છે અને બીજી રીતે કહું તો એક સીમા છે. માતા-પિતાની એના બાળકને પંપાળવાની સીમા, બાળકની માતા-પિતા સામે બળવો કરવાની સીમા, પાડોશીની ‘ગોસિપ ગર્લ’ બનવાની સીમા અને એક સંબંધને પ્રેમનું લેબલ લગાડવાની સીમા. 

આ એક વાક્ય મને બીજી એટલી બધી વસ્તુ સાથે જોડી રહ્યું છે કે હું પોતે એને અલગ કરવા અસક્ષમ છું. એક ઉદાહરણ આપું તો, અમારી જનરેશનમાં આકર્ષાવું ઘણું સામાન્ય છે અને થેન્ક્સ ટુ બોલિવુડ, દરેક વ્યક્તિ એને પ્રેમ સમજી બેસે, જે અગેઈન સામાન્ય છે. પણ આગળ જતાં એ પ્રેમ ક્યાંક ખોવાઈ અને વાસ્તવિકતા સામે આવે, પણ સમય એટલો આગળ વધી જાય કે હવે માતા-પિતા પણ આ સંબંધમાં સામેલ થઈ ચૂક્યા હોય. એટલે બાળકો માટે બ્રેક-અપ નહીં કરવાનું એક કારણ આ હકીકત બની જાય છે. શા માટે? શા માટે માતા-પિતાનો પ્રભાવ બાળકોને ઘૂંટાવાનો અથવા તો જૂઠ્ઠુ બોલવા તરફ દોરે છે? શા માટે એવું કહેવામાં આવે છે કે મા-બાપને બધી વાત નહીં થાય? એક ઉંમર પછી, એક સમય પછી શું મા-બાપ અને બાળકના સંબંધની સીમા નથી આવતી? શું બંને મળીને એને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત ના કરી શકે? એ દૃષ્ટિએ જોઉં તો મને વિદેશમાં સંબંધો ઘણાં પારદર્શક લાગે. આઈ મીન, આજે આપણી ત્યાં કોઈ પણ નિર્ણય લેતાં પહેલાં મૂળ પ્રશ્નને ફોકસ કરવા કરતાં સો કોલ્ડ સમાજની ચિંતા કરવામાં આવે. કેમ? આપણે શા માટે સાદા પ્રશ્નોને હંમેશાંથી જટિલ બનાવતાં આવ્યા છે?

બીજી વાત, બાળક નાનું હોય ત્યારે મા-બાપ એને હાથ પકડીને ચાલતાં શીખવાડે, જિંદગીના પાઠો સમજાવે. પણ મોટો થાય ત્યારે પણ હાથ પકડી રાખે તો? હું માનું છું ત્યાં સુધી દરેક સંબંધની સીમા નક્કી હોય છે અને દરેકે પોતાના કમ્ફર્ટ ઝોનમાંથી બહાર નીકળવું જ પડે છે. કદાચ દરેક વ્યક્તિ સંમત ન પણ થાય, ખાસ કરીને હું એક પેરન્ટ નથી એટલે, પણ હું એક બાળક છું એટલે અડધી બાજુ વિશે તો કહી જ શકું. જો મા-બાપ પોતાના બાળક માટેના પઝેશન, કેર અને પ્રેમના કમ્ફર્ટ ઝોનમાંથી બહાર નહીં આવે તો એ બાળક માટે સ્વપ્નો રાત પૂરતાં જ સીમિત રહે. ભલે પરિણામ અણધાર્યા કે કદાચ પોતાની સમજ બહારના હોય, પણ મા-બાપે બાળકને વિકસવાની અને એને મુક્તપણે એની જિંદગી જીવવાની તક આપવી આવશ્યક છે. મને હંમેશાં મારો ભાઈ કહેતો કે તારી તો દુનિયા જ કંઈક અલગ છે. તું તારા જ ફેન્ટસી વર્લ્ડમાં જીવે. થોડા વર્ષો પહેલાં આ વાત મને નેગેટિવ લાગતી. મને થતું કે હું એલિયન છું, પણ જ્યારે બળવો કરીને પણ એ સ્વપ્નો જોવાના ચાલુ રાખ્યા તો મારી એ સ્વપ્નોની દુનિયાએ મને વાસ્તવિકતાની રાહ દેખાડી.

થેરાપિસ્ટ એક સમય પછી પ્રેરણા બને છે. એ જ રીતે કોઈ પણ સંબંધ એક સમય પછી નવી વ્યાખ્યા માગે છે અને એ જ રીતે એ સંબંધ જે-તે વ્યક્તિની તાકાત બને છે. આપણા કમ્ફર્ટ ઝોનને પ્રેમનું નામ આપી દઈને ઘણીવાર એ વ્યક્તિ, પરિસ્થિતિ કે સમયનું મૂળ સત્ત્વ આપણે સમય જતાં ખોઈ દઈએ છીએ અને અંતે એ કમ્ફર્ટ ઝોન જ દુનિયાની સૌથી અનકમ્ફર્ટેબલ જગ્યા બની જાય છે.

ફૂટનોટ: નો ઓફેન્સ ટુ એની પેરન્ટ ઓર પેરન્ટહૂડ!

... અને ઓકલેન્ડમાં એક વર્ષ!

પિહા બીચ એન્ડ માય સિગ્નેચર પોઝ

પોતાના દેશથી અને પોતીકા લોકોથી દૂર રહીએ અને ખાસ્સો સમય થાય ત્યારે મન ઘણીવાર એકની એક વાતનું રટણ કર્યા કરે કે, "એ દેશ કે લોકોમાં તને એવું તો શું ખૂટ્યું કે એક તદ્દન અજાણી જગ્યાએ તારે નવો માળો બાંધવો પડ્યો?"

ન્યુઝીલેન્ડ આવ્યાને મને હવે ઓલમોસ્ટ એક વર્ષ થવાનું. પણ આ સવાલ ઘણાં સમયથી ઘૂમરાય છે. જવાબ શોધવાનો પ્રયત્ન કરું છું તો વારંવાર એક જ શબ્દની આસપાસ મારા વિચારો બંધાય છે અને એ છે, સ્વીકાર-એક્સેપ્ટન્સ.

એવું નથી કે મારા શહેરે મારો સ્વીકાર નહોતો કર્યો. મારી પહેલી જોબ હજીય મને વહાલી છે અને હું ઈચ્છું તો ફરી એ જ જોબ એ જ લોકો વચ્ચે કરવા માગું, કોઈ પણ જાતના ચેન્જ વગર. પણ અહીં વાત છે મારા સપનોના શહેરની, જેણે મને હંફાવી, રડાવી અને ઘણી ક્રૂરતાથી જિંદગીના પાઠો શીખવ્યા. મનોજ ખંડેરિયાની પંક્તિને એણે શબ્દશ: સાચી ઠેરવી કે, "જ્યાં પહોંચવાની ઝંખના વર્ષોથી હોય ત્યાં

મન પહોંચતાં જ પાછું વળે એમ પણ બને" 

એક વર્ષ સુધી જે મુંબઈ શહેર માટે હું તરસતી રહી એ જ શહેરને છોડવા હું એક વર્ષની અંદર જ તત્પર બની. એવુંય નથી કે લોકો સારા ન મળ્યા. મારી ઓફિસ, મારા એડિટર, મારા ફ્લેટમેટ્સ મુંબઈ શહેરની મારી યાદગાર અને શ્રેષ્ઠ યાદો છે. પણ અહીં વાત છે મુંબઈની. મુંબઈમાં મને થયેલા અનુભવો અને મેં અનુભવેલી લાગણીઓની. 

મારી એક મિત્ર મારા લગભગ ૬ મહિના બાદ મારી જેમ જ મુબંઈ મૂવ થઈ. આજે જ્યારે એની સાથે વાત કરી તો કહે છે, "આઈ એમ ઈન લવ વિથ મુંબઈ. મને નથી લાગતું કે હું કદી ઈન્ડિયા છોડી શકું." લગભગ દોઢ વર્ષ મુંબઈમાં રહ્યા બાદ એ આ શહેરના પ્રેમમાં છે. આ લાગણીથી બિલકુલ વિપરિત હું લગભગ એક વર્ષ પહેલા અનુભવતી હતી. તો આ બધાંનું કારણ શું? 

કદાચ જવાબ છે, સ્વીકાર

મારા તમામ વિચારોનો ખૂંટો આ શબ્દ સાથે બંધાઈ ગયો છે. નાનપણમાં હું મારા પપ્પાને મારા હીરો ગણતી, પણ મોટી થતી ગઈ ત્યારે એ જ "હીરો" વિલનના રૂપમાં મને દેખાવા લાગ્યા, યસ, ધિસ ઈઝ અ ક્લીશે, પણ એ જ હકીકત પણ છે. સમય જતાં અંતર વધે એ પહેલાં મારી મમ્મીએ મને શિખામણ આપવા માંડી કે તું જેટલા ઝડપથી તારા પપ્પાને એક્સેપ્ટ કરશે એટલો જ સ્ટ્રોંગ તમારો રિલેશન થશે. હું દેખાવે મારી મમ્મીની છબી પણ વ્યક્તિત્વની રીતે મારા પપ્પાની અને એક મ્યાનમાં બે તલવાર ન રહે એ ન્યાયે અમારી વચ્ચે તકરાર વધી, પણ અંતે અમે બંનેએ એકમેકનો સ્વીકાર કર્યો અને આજે કદાચ એકબીજાની ઢાલ બનીએ છીએ. અમે લડીએ છીએ પણ એકબીજાની હૂંફ માટે તરસીએ પણ છે. 

સ્વીકાર માત્ર વ્યક્તિ કે વસ્તુનો જ નહીં. પરંતુ મને લાગે છે કે જે-તે શહેરનો સ્વીકાર પણ આપણી જીવનશૈલીને પ્રતિબિંબિત કરે છે.  આ વિચાર બે વર્ષના ગાળામાં બે તદ્દન અલગ શહેરમાં રહ્યા બાદ મને સમજાયો. 

મુંબઈ શહેરને હું સ્વીકારી નહીં શકી અને મુંબઈ શહેર મને. અમે લડતાં રહ્યા, એકમેકને ધિક્કારતા રહ્યા. જો કે, પરિણામ નિશ્ચિત હતું. પણ એ શહેરની ક્રૂરતા હું જ્યારે આ અજાણ્યા શહેરમાં રહી ત્યારે વધારે અસરકારક લાગી.  

ઓકલેન્ડ સ્કાય ટાવર

ભલે કહો તો મારું ફેમિલિ અહીં છે, પણ હું રહું છું "ગોરા"ઓ સાથે. હું એ તમામ વસ્તુઓ અફોર્ડ કરી શકું છું જે ફિક્સ ઈન્કમ ધરાવતા અને બ્રાન્ડેડ વસ્તુઓના શોખીન અમીરજાદાઓ ભારતમાં કરી શકે છે. જો કે, મારી અહીં કોઈ જોબ નથી. હું ટેમ્પ જોબ્સથી જ આ તમામ સગવડો ભોગવી શકું છું. આમાં વાત ડોલરિયા દેશની કે વિકસિત-વિકાસશીલ દેશની પિપૂડી વગાડવાની નથી. આ વાત છે, એક શહેરના પોતાના બાહુપાશમાં મને સમાવી લેવાની અને એક શહેરની મને ધિક્કારવાની. મારી એ મિત્રને મુંબઈ શહેર પોતાના પ્રેમમાં જકડી શકતું હોય તો હું એ પ્રેમ ના મેળવી શકી એનું કારણ જ એકમેકનો અસ્વીકાર છે. એમાં અન્ય ચર્ચા અસ્થાને રહી.

એવુંય નથી કે આ શહેરે માત્ર મીઠાં અનુભવો કરાવ્યા. અહીંય આંખોમાં આંસું આવ્યા જ. ઘણી વાર પોતાના શહેરના રસ્તા અને જાણીતા ચહેરાઓ જોવા મન તરસ્યું, પણ આ શહેરે હજુ મને હંફાવી નથી. *ટચવુડ* હા, ટપલીઓ અનેક મારી છે. પણ ફરી એક હાથ પણ લંબાવ્યો છે અને સાથે મુંબઈના ખારા પાણીના જખમોને અહીંના મીઠા પાણીના સરોવરે રૂઝવવામાં મદદેય કરી છે. 

ઘણીવાર સપના કે પછી કહો ફેન્ટસી હકીકતનું રૂપ લે ત્યારે એનો ઉમળકો પાણીના પરપોટાની જેમ ક્ષણિક બની જાય છે. મુંબઈ શહેરની મારી લગની એ પાણીના પરપોટા જેવી થઈ રહી. પણ છતાંય દિલના એક ખૂણામાં એ શહેરનો પ્રેમ હજુ અકબંધ છે.

ઓકલેન્ડમાં મારું એક વર્ષ અનેક કિસ્સાઓ અને અનેક અવનવા ચહેરાઓથી ઉભરાતું રહ્યું, આ શહેરે જે રીતે મને પોતાનામાં સમાવી લીધી છે, મારી પાસે એના સ્વીકાર સિવાય અન્ય વિકલ્પ નથી. બટ અગેઈન, હુ નોઝ વોટ વિલ હેપન નેક્સ્ટ.ટિલ ધ નેક્સ્ટ ટાઈમ!

'પિન્ક'

નાનપણથી સાંભળતી આવી છું, ભારત મહાન દેશ છે. કેમ? એવો પ્રશ્ન પૂછવાની જરૂર જ નહીં પડી. કારણ કે થોપી દેવામાં આવેલું કે 'મહાન' ભારત દેશે અંગ્રેજો સામે લડત ભીડીને આઝાદી મેળવી. 'મહાન' ભારત દેશ વૈવિધ્યાતાથી ભરપૂર છે અને 'મહાન' ભારત દેશ ભૌગોલિકતાથી અને સંસ્કૃતિથી સમૃદ્ધ છે. આ તો એવી વાત થઈ કે છોકરીને પરણાવવા માટે એનો એડિટ કરેલો ફોટો સમાજમાં ફેરવવામાં આવે. ચશ્મા છે તો પણ ચશ્મા વગરનો ફોટો બતાવવામાં આવે (હા, બે દશક પહેલાની વાત છે આ. આજકાલ ફેશન છે એટલે ચાલી જાય છે.) વાત થોપી દો, સારો દેખાડો કરી દો એટલે એ 'સારું' કહેવાય; બીજાની નજરમાં. બસ, એ જ આખી જિંદગીનો હેતુ બનેલો હોય છે આપણો, આપણા સમાજનો અને આપણી આસપાસ રહેતાં સ્નેહીઓનો.

પણ હવે એક નવી પેઢી જન્મી. આ જ ભારત દેશમાં, પણ થોડી મુક્ત વિચારોવાળી. વાત બધી સરખી જ છે. પણ હવે આ પેઢીની અમુક સંતાન લિટરલ મિનિંગ લેવા લાગી, જે હિપોક્રસીથી ભરેલા મગજમાં વમળો પેદા કરવા લાગી. એટલે એ જ જૂની કહાની, પણ નવા ટ્વિસ્ટ સાથે. એ જ બાજીરાવ મસ્તાની અને એ જ મુગલ-એ-આઝમ બનવા લાગી પણ નવા રૂપરંગ સાથે. ફરક એટલો કે એ 'બળવાખોરો'ની સંખ્યા ઓછી હતી પણ આજે એ વધી છે અને એટલે 'પિન્ક' જેવી ફિલ્મો બનાવી પડે છે કે જેથી 'બળવાખોરો'ની વાસ્તવિકતા જાહેર કરી શકાય. 

શું ભારત ખરેખર મહાન દેશ છે? હું જવાબ શોધી રહી છું, પણ એ શોધમાં જ્યારે 'પિન્ક' જેવી ફિલ્મનો સામનો થાય ત્યારે ધિત્કાર થઈ આવે, પોતાના હોવા પર, આપણી સિસ્ટમ, આપણી મેન્ટાલિટી પર. હું અહીં 'આપણી' શબ્દનો ઉલ્લેખ કરું છું. કારણ કે હું પણ એક ભારતીય છું અને મારી પણ મેન્ટાલિટી સરખી જ છે. ફરક એ છે કે હું એ વિશે કોન્શિયસ છું અને જરૂર લાગે ત્યાં બદલાવ માટે તૈયાર રહું છું. પણ શું બધા આ રીતે વિચારે છે? ના, કારણ કે હજીય 'પિન્ક' ફિલ્મ બને છે અને હજીય છોકરીઓ આ જ મેન્ટાલિટીનો ભોગ બને છે. આ રિવ્યુ નથી, બળાપો છે. મને પ્રશ્ન થાય કે શા માટે છોકરીઓને સામાન્ય કાયદાઓનું જ્ઞાન નથી અપાતું? કાલે હું પોતાને આ સ્થિતિ જોઉં તો વિચારમાત્રથી તરફડી ઊઠું. કારણ એ ઘટના તો છે જ પણ એ પછીના બનાવો વિચારું એ વધારે ભયાનક રીતે ઉપસે છે. કાયદાઓ સાથે વર્ષોથી રમત રમતા કાળા કોટનો હું સામનો કઈ રીતે કરું જ્યારે મને મારા મૂળભૂત હકો વિશેય ભાન નથી. શું કરું મારી સ્કૂલના 90%નું જ્યારે એ મારું રક્ષણ કરવાનું મૂળભૂત શિક્ષણ નથી આપતી.

મને હજારો વાર શિખામણ મળી છે બહુ હસીને વાત ન કરવાની, તું ઓવરફ્રેન્ડલી છે. મારા પપ્પાએ મને કેટકેટલીય વાર કહ્યું હશે, બેટા એક વાર જો કંઈ થઈ ગયું, પછી જિંદગી બહુ અઘરી છે. એ તને હમણાં નહીં સમજાય. પણ કેમ? હું મનમાં હંમેશાં પૂછતી; કેમ મારે મારી હ્યુમન ઈન્સ્ટિન્ક્ટ મારીને જીવવાનું, મારે કેમ નેચરલ નહીં રહીને કોન્સિયસ બિહેવ કરવાનું? મારી મમ્મીએ ફિલ્મ જોઈને કહ્યું, તારી જ યાદ આવ્યા કરી મને ફિલ્મ જોઈને. આવી કેટલીય મમ્મી અને કેટલીય 'હું' હશે આપણી ત્યાં જે પોતાની સાથે આ ફિલ્મને સાંકળતી હશે, પણ શું એ સુરક્ષિત છે? શું ફિલ્મ જોયા પછી કંઈ ફરક પડશે? શું આપણે આપણી હિપોક્રસી છોડી શકીશું? શું હસીને કે ટચ કરીને વાત કરતી છોકરીઓ મુક્તપણે બિહેવ કરી શકશે?

ફિલ્મની નાની-નાની વાતો કરું તો, એક એકલી સ્ત્રી કોઈ ડિવોર્સી કે મોટી ઉંમરના વ્યક્તિ સાથે સંબંધમાં બંધાય તો એ સ્ત્રીનું ચારિત્ર્ય પ્રશ્ને ચઢે! ભાઈ, એક તો આપણે શબ્દો ભારે ઉપયોગ કરીએ, સ્ત્રી ચારિત્ર્ય. અડધી જંગ તો આ ભારેખમ ટાઈટલો જ હરાવી દે. લેબલ, જજમેન્ટ અને કન્ક્લુઝન; ચાની કીટલી, ગલ્લાથી લઈને પાર્લામેન્ટ આ જ સિદ્ધાંતે ચાલે. કોઈએ ઈન્ડિપેન્ડન્ટ થવું હોય અને માતા-પિતાથી અલગ રહેવાનું પસંદ કરે તો ગંદા કામ કરવા હોય એટલે જ આવો વિચાર કરે. પણ ગંદા એટલે શું? એની મરજી જીવવાને, એની લાઈફના ડિસિઝન જાતે લેવાને ગંદા કહેવાય? હા, મરજી મુજબ જીવન જીવવામાં, ભૂલો કરવામાં ઘણી વાર કિંમત આટલી મોટી હોય શકે, પણ શું એવા ડરથી જિંદગી જીવવી જ નહી? 

આ વાત માત્ર ભારતની નથી. કાગળા બધે કાળા અને વિકસિત દેશોની મેન્ટાલિટી પણ વખાણવા લાયક નથી જ. પણ ભારતને ઉદ્દેશવા પાછળ જાતે અનુભવેલી લાગણી છે અને ગુસ્સો છે. પોતીકાપણાનો ભાવ છે. 15 ઓગસ્ટે દેશથી હજારો કિલોમીટર દૂર હોવા છતાં, બ્લેક કોફીના 3 કપ પીધા પછી જાગવાના પ્રયત્ન કરતી વખતે, રાત્રે 3 વાગે જોબ પર જ્યારે ઓલિમ્પિક્સમાં દેશના રાષ્ટ્રગીતની ધૂન સંભળાય તો રૂંવાટા ઊભા થઈ જાય. જાણે કોઈ પરિચિત બોલાવી રહ્યું હોય એવો એક સાદ, અનુભવ અને સન્માન ઉપજી આવે મનમાં અને પોતીકું લાગે પણ આ ફિલ્મની વાસ્તવિકતાથી મન ખરડાય જાય છે. 

સમય હવે પ્રશ્નો પૂછવાનો છે. વર્ષોથી લખાયેલા નીતિ-નિયમોને પકડારવાનો છે. મૂળથી પરિવર્તન લાવવાનો છે તો જ નવી પેઢીનું ભણતર ખરા અર્થમાં ભણતર રહેશે, બાકી નિરક્ષરોની ટોળીને તો અત્યારે જ મારી આંખ સામે જોઈને મન ઉદાસ રહે છે!

બાજીરાવ મસ્તાની: 'બુદ્ધિજીવી'ઓએ આની આગળ વાંચવું નહીં!

ફિલ્મ શરૂ થાય એ પહેલાં સામાન્ય રીતે અમુક સેકન્ડ્સમાં ડિસ્ક્લેમર રજૂ થઈ જતું હોય છે, પણ આ ફિલ્મમાં દેશના (હા, અને હવે તો વિદેશના પણ) 'બુદ્ધિજીવી'ઓને ધ્યાનમાં રાખીને એકદમ શાંતિથી, એક-એક શબ્દ પર ભાર આપીને ફિલ્મનું ડિસ્ક્લેમર રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને પછીય જો લોકો ઈતિહાસના પોથા ઉઠલાવવા બેસી જાય ત્યારે સાલું થાય કે દીવાલો સાથે માથું અફાડવું જોઈએ, એ લોકોનું! 

ફિલ્મ વિશે લખતાં પહેલાં બે-ચાર વાતો સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી છે. સંજય લીલા ભણસાલીએ ક્યારેય પોતાની ફિલ્મમાં દર્શાવવામાં આવેલા ઐતિહાસિક તથ્યોને રેફરન્સ તરીકે લઈ શકાય એવી છાતીઠોકીને વાત કરી નથી. સંજય લીલા ભણસાલી એક કવિ છે, એક કલાકાર છે. ઈતિહાસના પાત્રોને મોટા પદડા પર ભવ્યરૂપે રજૂ કરવાની એની એક અલગ આવડત છે અને એમાંય કલાકાર માણસ જો પોતાની કલ્પનાના રંગો ના ભરે તો એનેય પોતાની કૃતિથી સંતોષ ના થાય. આ એક સમજવાની અને એની અનુભૂતિ કરવાની વાત છે. છડે ચોક ઝંડો ફરકાવી એના વિરોધની નહીં. 

બીજી વાત, સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મ આંખોને આહલાદકતાનો અનુભવ કરાવે, પણ સાથે હૃદયને પણ લાગણીઓથી ભરી દે. આમાં મગજનો ક્યાંય પણ અવકાશ જ નથી. અમુક ફિલ્મો બસ માણવા માટે હોય છે, ટીકા કરવા માટે નહીં. 

ફિલ્મમાં ચોક્કસપણે આંખે ઊડીને વળગે એવી ખામીઓ છે, પણ એ સામે ફિલ્મની કથા ઘણી સુંદરતાથી આલેખાય છે. ફિલ્મના કેટલાક દૃશ્યો જેવા કે, બાજીરાવ મસ્તાનીની પહેલી મુલાકાત (અને હા, ટુ ઓલ બુદ્ધિજીવીઓ... ઈતિહાસમાં ક્યાંય પણ આ બંનેની મુલાકાત વિશે સ્પષ્ટ વાત કહેવામાં આવી નથી, પણ આ સંજય લીલા ભણસાલીનો એક કાલ્પનિક-વાસ્તવિક સ્પર્શ છે.), બાજીરાવ-કાશીનું પ્રણય દૃશ્ય (એલિગન્ટ, સેન્સ્યુઅલ અને બ્યુટિફુલ!), મસ્તાનીના પ્રેમમાં કાશીને અન્યાય ન થાય એ માટેનો બાજીરાવનો એક સુંદર છતાં સમજદારીભર્યો પત્ર, શીશ મહેલની તકનિક, મસ્તાનીના સન્માન માટે બાજીરાવનો 'વો મહોત્સવ થા, યે મહેફિલ હૈ'નો બચાવ-પ્રેમ, કાશી-બાજીરાવના દીકરા રઘુનાથ માટે લીલા કપડાંથી ઢાંકેલી ભેટ લઈ જતી વખતે બાજીરાવની માતા સાથે મસ્તાનીના થયેલા સંવાદો, કાશીનું એના પતિને અન્ય સ્ત્રી સાથે વહેંચવાનું દર્દ, સાથે બાજીરાવની પણ કાશીથી નામરજીથી દૂર થવાની પીડા અને દીવાઓને ફૂંક મારી બુઝાવવાનું એ દૃશ્ય!!! અને અફકોર્સ ફિ્લ્મનો ક્લાઈમેક્સ, શબ્દ નથી એના માટે... આવી તો કેટકેટલીય ક્ષણો.... 

વાત એમ છે કે આપણે માત્ર વિરોધ કરતાં શીખ્યા છીએ. આજ સુધી મસ્તાની પર કોણે ચર્ચા કરી હતી સરેઆમ? નારીવાદી કુસુમ ચોપરાના મસ્તાની પુસ્તકને બાદ કરીએ તો કોણે 3 કોલમમાં એને જગ્યા પણ આપી હતી? પણ તાજેતરના છાપાં ઉથલાવો તો ઠેર-ઠેર બાજીરાવ મસ્તાની દેખાશે. ફિલ્મનું મહત્ત્વ આ છે... સંજય લીલા ભણસાલીએ ન તો પેશ્વા કે ન તો મરાઠા સલ્તનતનું અપમાન કર્યું છે. વાત મરાઠા-પેશ્વા-મુસલમાનને માટે છે જ નહીં. વાત છે વર્ષોમાં ધર્મ-સમાજના નામે ઘૂંટાતા આવતાં એ પ્રેમીઓની જે આજ સુધી મૌન રીતે સંદેશો આપતાં આવ્યા છે. સંજય લીલા ભણસાલીએ તો ભૂલાયેલી એક એવી પ્રેમ-કહાની લોકો સામે મૂકી છે, જેને મન મૂકીને નિહાળવી-માણવી જોઈએ. ચર્ચા થવી જોઈએ એ કારણની કે એક પુરુષ એના બચપણની મિત્ર એવી પત્નીથી સંતુષ્ટ હોવા છતાં શા માટે મસ્તાનીના પ્રેમમાં પડ્યો? પેશ્વા જેવા મગજના સતેજ, ઉત્તમ યુદ્ધકૌશલ્ય ધરાવતો યૌદ્ધા અને મરાઠાઓ માટે જીવવો એ વીર પુરુષ કેમ મસ્તાની આગળ દિલ હારી જાય છે? શું કારણ હોય છે આવા અદમ્ય પ્રેમ પાછળનું? એક બહુ ઊંચા સ્તરના સંબંધો હોય છે, જેને ધર્મના રંગો અને પરિવાર-સમાજની ઈજ્જતના નામે 'રખેલ', 'અસામાજીક', 'પાપ' જેવા વિવિધ નામોથી દબાવવામાં આવે છે, પણ હકીકત એ છે કે રાધા-કૃષ્ણની જેમ એ પાત્રો અને એમના પ્રેમ પણ અમર થતાં જ રહેશે.