સાધ્વીઓ શીખે છે કુંગ ફુ

કાઠમંડુ વેલીનો સુંદર નજારો જોઈ શકાય એટલી ઊંચાઈ પર ડ્રુક અમિતાભ પર્વત પર અમિતાભમઠઆવેલો છે. અહીં રોજ વહેલી પરોઢ ૩ વાગ્યે ૩૦૦ જેટલી સાધ્વીઅમિતાભ ડ્રુક્પા મઠમાં નવા દિવસને આવકારે છે. ત્યારબાદ સવારના ૫ વાગ્યે ધ્યાન અને પવિત્ર શબ્દોનું રટણ શરૂ થાય છે. ઘણી વાર કલાકોના કલાકો સુધી આ સાધ્વી ધ્યાનમાં તલ્લીન થઈ જતીહોય છે. પ્રાર્થના બાદ સાધ્વી પોતપોતાના રોજિંદા કામોમાં ગૂંથાઈજાય છે. વર્ષોથી આ પ્રમાણેની જીવનશૈલી જીવતી સાધ્વીના નિત્યક્રમમાં છેલ્લા બે વર્ષથી એક અનોખો બદલાવ લાવવામાં આવ્યો છે. મઠના સ્થાપક એવા ગ્યાલવાન્ગ ડ્રુક્પાએઅહીં કુંગ ફુની તાલીમ પણ શરૂ કરાવી છે. આથી સાંજના સમયે રોજ જ આ તમામ સાધ્વી કુંગ ફુની પ્રેક્ટિસ કરતી હોય છે. કાઠમંડુ વેલીના બહારના ભાગમાં એક નાનકડી ટેકરી પર આવેલો આ મઠ હવે ઘણીસાધ્વીનું રહેઠાણ બની ગયો છે.

પોતાના સમગ્ર જીવનને ધર્મ માટે સમર્પિત કરનાર સ્ત્રી સામાન્ય રીતે સાધ્વી તરીકે ઓળખાય છે. અલબત્ત, આપણે ઘણીવાર ‘સિસ્ટર’(સેવિકા) અને ‘નન’(સાધ્વી)ની ભેદરેખા પારખી શકતા નથી. સાધ્વી એ તેના જીવનકાળ દરમિયાન સમાજથી અલગ રહી પોતાના ઈશ્વરની પ્રાર્થના, ધ્યાનમાં તેનું સમગ્ર જીવન સમર્પિત કરી દેતી હોય છે, જ્યારે ‘સિસ્ટર’ એ ઈશ્વરની સ્તુતિની સાથે જરૂરિયાતમંદો, ગરીબો, અસ્વસ્થ તથા નિરક્ષર લોકોની સેવા માટે પણ સમય ફાળવતી હોય છે. દુનિયાથી અલગ રહી ધર્મની રાહે ચાલનારી આ સાધ્વીના ઉદાર કાર્યો, જીવન શૈલી અને જીવન પ્રત્યેના તેમના અભિગમ વિશે સામાન્ય રીતે ઘણી વાતો થતી રહે છે, પરંતુ લગભગ બે વર્ષ પહેલા અમિતાભ મઠમાં ૧૯૭૦ના દાયકામાં બ્રુસ લીની ફિલ્મોથી દુનિયાભરમાં જાણીતા થયેલા કુંગ ફુને સાધ્વીના નિત્યક્રમમાં સામેલ કરીને આ સ્ત્રીઓને એક નવી ઓળખ આપવામાં આવી છે, જેને હવે ૩૮ વર્ષીય પ્રસિદ્ધ ફોટોગ્રાફર શોમ બાસુએ કેમેરામાં કેદ કરી છે.

વર્ષ ૨૦૧૧માં સાધ્વી વિશે છપાયેલા એક આર્ટિકલમાં બાસુને અમિતાભ મઠમાં રહેતી સાધ્વી વિશે માહિતી મળી અને કુંગ ફુની તાલીમ લેતી આ સાધ્વી વિશે વધુ જાણવાની તેને તીવ્ર ઈચ્છા થઈઆવી. બાસુએસાધ્વીના કેટલાક ફોટોગ્રાફ્સ અને તેમની જીવનશૈલી વિશે જાણવા મઠના અધિકારીઓ પાસે મઠમાં રહેવાનીપરવાનગી માગી, પરંતુ આ માટે તેઓ તૈયાર નહોતા. આમ છતાં બાસુએ સતત બે વર્ષ સુધી પરવાનગી મેળવવા પ્રયત્ન કર્યા.અંતે માત્ર માત્ર કુંગ ફુ સેશનના ફોટોગ્રાફ્સ લેવાની શરતે બાસુને મઠમાં પ્રવેશ મળ્યો, પરંતુ ત્યારબાદ તેમણે સાધ્વીની દિનચર્યાને વર્ણવતા ફોટો લેવાની પણ મંજૂરી આપી હતી. બાસુ માટે આઅનુભવ તદ્દન નવો અને અનેક પ્રકારના અનુભવોથી ભરેલો હતો. તે કહે છે કે, “મારા માટે સાધ્વી સાથે વાતચીત કરવી તથા તેમની આસપાસ એક પુરુષની હાજરી હોવા છતાં તેમને અનુકૂળતા રહે એ પ્રમાણે વર્તવું મારા માટે થોડું પડકારરૂપ હતું.”જોકે તેમણે સાધ્વીના ઉત્તમ ફોટોગ્રાફ્સ લઈને હિમાલયમાં વસતાં આ ધાર્મિક મહિલાઓને ખૂબ સુંદર રીતે રજૂ કરી હતી. 

વાસ્તવમાં આ મઠના ધાર્મિક વડા ગ્યાલવાન્ગ ડ્રુક્પા વિયેતનામની મુલાકાતે ગયા હતા. ત્યાં તેમણે સાધ્વીને વિયેત કોન્ગના કેટલાક લડવૈયાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી યુદ્ધની તાલીમ લેતાં જોઈ. તેઓ આ તાલીમથી એટલા પ્રભવિત થયા કે તેમણે ચાર વિયેતનામીને અમિતાભ મઠમાં આવવા આમંત્રણ આપ્યું, જેથી ત્યાં રહેતી સાધ્વીને તેમના યોગાભ્યાસમાં કુંગ ફુની તાલીમ આપી શકાય અને સાથે જ સાચા અને ખોટા કાર્યો વચ્ચેનો સૂક્ષ્મ તફાવત પણ સમજાવી શકાય. ગ્યાવાન્ગ કહે છે કે, “અમારા મઠમાં રહેતી સાધ્વીનો આધુનિક દુનિયા સાથેનો સંપર્ક ઘણો ઓછો છે અને તેથી જ તેઓમાં આત્મવિશ્વાસનો અભાવ ઘણીવાર હું અનુભવું છું. હું એવું નથી માનતો કે હું શ્રેષ્ઠ શિક્ષક કે પથદર્શક છું, પણ જાતીય સમાનતાના માનું છું. આથીઅમિતાભ મઠની સાધ્વીને પણ આ પ્રકારની તાલીમ મળવી જોઈએ એવો વિચાર મારા મનમાં ઝબક્યો અને એટલે જ મને સતત ખંતપૂર્વક કામ કરવાની પ્રેરણા મળતી રહે છે.”

૮૦૦ વર્ષ જૂના આ ડ્રુક્પામાં ધ્યાનની સાથે માર્શલ આર્ટના પાઠોને ઉમેરીને ગ્યાવાન્ગે અહીંની સાધ્વીને સ્ત્રી સશક્તિકરણનો એક હિસ્સો બનાવી દીધી છે. આ તમામ સાધ્વી દિવસની ૯૦ મિનિટ કુંગ ફુના પાઠો શીખે છે. અહીં આ સ્ત્રીઓને રાંધવાના અને ઘરના અન્ય કામોની સાથેબિઝનેસ કરવા માટેની આવડતો, ૨૭ રૂમ ધરાવતા ગેસ્ટ હાઉસ તથા કોફી શોપની જવાબદારી વગેરે જેવા અનેક કામો પણ સોંપવામાં આવે છે, જેથી તેઓ આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર બને અને આત્મસન્માનથી પોતાનું જીવન જીવી શકે. અહીં નવ વર્ષથી લઈ ૫૨ વર્ષની સાધ્વીનો સમાવેશ થાય છે. આ મઠમાં લડાખ, લાહોલ, ભુતાન અને સિક્કિમથી પણ મહિલાઓ આવતી હોય છે. હિમાલયમાં સામાન્ય રીતે બૌદ્ધસાધ્વીને સાધુ-સંતોથી ઉતરતી કક્ષાનો દરજ્જો આપવામાં આવતો હતો. આથી શારીરિક શ્રમથી તેમને દૂર રાખી સાફ-સફાઈ અને રાંધવાના કામોમાં વ્યસ્ત રાખવામાં આવતી, પરંતુ ગ્યાવાન્ગના પ્રયત્નોથી હવે અહીંના સાધ્વીની સ્થિતિમાં સુધારો આવ્યો છે. ચાર વર્ષ પહેલા ભુતાનથી અમિતાભ મઠમાં પ્રવેશ મેળવનાર જિગ્મ વાન્ગચુક લિહામો કહે છે કે, “કુંગ ફુના પાઠો શીખવવાનો મુખ્ય હેતુ સારા સ્વાસ્થ્ય અને ફીટનેસનો છે, પણ આ સાથે જ તે અમને આત્મરક્ષણ અને ધ્યાનમાં પણ ઘણા મદદરૂપ થાય છે. કુંગ ફુથી અમને માત્ર શારીરિક સ્વસ્થતા નહીં, પણ માનસિક સ્વસ્થતા પણ મળે છે.”

કાઠમંડુના આ મઠમાં ચાલતી કુંગ ફુની તાલીમમાંથી પ્રેરણા લઈને બૌદ્ધ સાધ્વી જેત્સુન્મા તેન્ઝિન પાલ્મો હિમાચલ પ્રદેશમાં આવેલા તેના મઠમાં પણ આ પ્રકારની તાલીમ આપવાની યોજના કરી રહી છે. જેત્સુન્મા કહે છે કે, “કુંગ ફુ જેવી માર્શલ આર્ટને સાધ્વીના નિત્યક્રમમાં ઉમેરવાના ઘણા ફાયદા છે. સૌથી પહેલા તો આ પ્રકારની કસરતથી શરીર સ્વસ્થ રહે છે. બીજુ, તેના કારણે આપણામાં એકાગ્રતા અને શિસ્તતા પણ આવે છે. ત્રીજો ફાયદો એ કે સાધ્વીમાં એક પ્રકારનો આત્મવિશ્વાસ કેળવાય છે અને ચોથો તથા મહત્ત્વનો મુદ્દો એ કે મઠની આસપાસ રહેતા યુવાનોને જો ખબર પડે કે સાધ્વી પણ હવે કુંગ ફુથી પરિચિત છે તો તેઓ સાધ્વીથી એક અંતર જરૂરથી રાખતા થાય છે.” વળી જેત્સુન્મા અનુસાર તો મઠમાં હવે સાધ્વીને આપવામાં આવતા શિક્ષણ અને આ પ્રકારની ઉત્કૃષ્ટ તાલીમને કારણે વધુ ને વધુ યુવતીઓ સાધ્વી બનવા માટે પ્રેરાઈ રહી છે!

સામાન્ય રીતે સાધ્વીના મઠોમાં પુરુષોનો પ્રવેશ પ્રતિબંધિત હોય છે. આમ છતાં બે મહિના અહીં રહી સાધ્વીના જીવનને નજીકથી પારખી શોમ બાસુએ આ મહિલાઓની શક્તિ અને અભિગમને ફોટોગ્રાફ્સમાં કંડારીઅલગ જ રીતે વ્યાખ્યાયિત કર્યાં છે. હવે તેઓ પોતાના આ રોમાંચક અનુભવને પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ સાથે જ તેમણે લીધેલા સાધ્વીના ફોટોગ્રાફ્સનું પ્રદર્શન પણ યોજવાની તૈયારી થઈ રહી છે. 

સાધ્વીનઓનું પવિત્ર ધામ

વર્ષ ૧૯૮૯માં ડ્રુક્પા વંશના ધાર્મિક વડા ગ્યાલવાન્ગ ડ્રુક્પાએ કાઠમંડુમાં ડ્રુક અમિતાભ મઠની સ્થાપના કરી હતી. શરૂઆતમાં તેમની માતાની ઈચ્છાને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્યાલવાન્ગે અમિતાભની વિશાળ મૂર્તિ બનાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. આ સાથે જ એ જમીન પર રહેવા માટે ઘરના બાંધકામની પણ યોજના હતી. પણ જ્યારે ગ્યાલવાન્ગની માતાએ ખોદકામ દરમિયાન અનેક જીવજંતુઓને મૃત્યુ પામતા જોયા ત્યારે તેમણે આ જમીન અન્ય લોકોના ઉદ્ધાર માટે ઉપયોગમાં લેવાનું નક્કી કર્યું અને ત્યારબાદ અહીં અમિતાભ મઠની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. નાના પાયા પર શરૂ થયેલો આ મઠ આજે ૩૦૦ જેટલી સાધ્વી માટેનુ નિવાસસ્થાન બની રહ્યું છે. આ આખા મઠનું સંચાલન મહિલાઓ જ કરે છે. જાતીય સમાનતા માટે મહિલાઓનું સશક્તિકરણ તથા મઠના ક્રમશઃ થયેલા વિકાસને કારણે અમિતાભ મઠ હિમાલયની તળેટીનું એક પવિત્ર ધામ બની ગયું છે.

25 ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૪ના રોજ આ લેખ ગુજરાત ગાર્ડિયનની પૂર્તિ 'વુમન ગાર્ડિયન'માં પ્રસિદ્ધ થયો છે.

ફરી નીકળશે ગાંધીજીની દાંડી યાત્રા

“હવે પછીની આવનારી પેઢી માટે એ માનવું મુશ્કેલ હશે કે ગાંધી જેવા કોઈ લોહી-માંસના બનેલા એક માણસનું ક્યારેક આ ધરતી પર અસ્તિત્વ હતું.” દુનિયાના સૌથી મહાન વિજ્ઞાનીઓ પૈકીના એક ગણાતા આલ્બર્ટ આઈન્સટાઈને ગાંધીજીના ૭૦મા જન્મદિવસે આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા અને આજની સ્થિતિ જોઈને તે ખરાં અર્થમાં સાચા પણ ગણાવી શકાય. ‘રઘુપતિ રાઘવ રાજારામ, પતિત પાવન સીતારામ’ જેવા ભજનોને દેશની સ્વતંત્રતાની લડત સાથે જોડનાર ગાંધીજીના યુગને પસાર થયાને આજે ઘણા દાયકાઓ વીતી ગયા છે અને એટલે જ તેમના આ ભજનના શબ્દો પણ આજે કંઈક આ પ્રમાણે સંભળાઈ રહ્યા છે, ‘રઘુપતિ રાઘવ રાજારામ, ઘાયલ હૈ ભોલા ઈન્સાન’. સમય બદલાયો છે અને લોકોના વિચારો, ‘ગાંધીગીરી’ની વ્યાખ્યાઓ તથા મૂલ્યો પણ બદલાયા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં દેશવાસીઓને તેમની સ્વતંત્રતાના ખરા મૂલ્યનું મહત્ત્વ સમજાવવા સરકારે એક અનોખો પ્રયોગ હાથ ધર્યો છે.

આશ્ચર્યની વાત તો એ છે આ પ્રયાસના પાયા વર્ષ ૨૦૦૫થી નંખાયા હતા! વાસ્તવમાં વર્ષ ૨૦૦૫માં આપણા દેશના વડા પ્રધાન મનમોહન સિંઘે ‘નેશનલ સોલ્ટ સત્યાગ્રહ મેમોરિયલ’ (મીઠાં સત્યાગ્રહના રાષ્ટ્રીય સ્મારક)ના એક મોટા પ્રોજેક્ટની ઘોષણા કરી હતી. ૧૨, માર્ચ ૧૯૩૦ના રોજ શરૂ થયેલી દાંડીયાત્રાને આજે ૭૫ જેટલા વર્ષ પૂરા થવા આવ્યા છે. આથી દેશની સ્વતંત્રતાની લડતને અહિંસાના શસ્ત્રથી વધુ મજબૂત બનાવનાર ગાંધીજીની દાંડીયાત્રાના એક સન્માન સ્વરૂપે આ આખા પ્રોજક્ટને આકાર આપવામાં આવ્યો છે. મુંબઈના પવઈ ખાતે આવેલી આઈઆઈટીને આ સ્મારક માટેની ડિઝાઈન, પૂર્વ તૈયારી તથા આખા આયોજનની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત ગત વર્ષના નવેમ્બર અને ડિસેમ્બર માસમાં પવઈના આઈઆઈટી કેમ્પસમાં ખાસ વર્કશોપ પણ યોજવામાં આવ્યા હતા.

આ પ્રોજેક્ટ અનુસાર ગાંધીજીએ કરેલા મીઠાના સત્યાગ્રહનું દેશવાસીઓને સ્મરણ કરાવવા નવસારી પાસે આવેલા દાંડીમાં જ એ આખું, વર્ષો જૂનું ચિત્ર ઊભું કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ માટે આખા પ્રોજેક્ટને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે. એક ભાગમાં ગાંધીજી સાથે જોડાયેલા ૮૦ સેવકોની પ્રતિમાનું નિર્માણકાર્ય નક્કી કરાયું હતું. આ તમામ શિલ્પો આઈઆઈટી, પવઈ ખાતે ગત ડિસેમ્બરમાં બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેમાંગાંધીજીની પ્રતિમા સદાશિવ સાથેએ તૈયાર કરી હતી. આ તમામ શિલ્પો હવે દાંડી સુધી લઈ જવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.આ સાથે જ ગાંધીજીની ૧૫ ફૂટની કાંસાની બનેલી પ્રતિમા અને અને ગાંધીજી તેમજ તેમની દાંડીયાત્રાનું સ્મરણ કરાવતા કેટલાક મ્યુરલ(ભીંતચિત્રો)પણ દાંડી ખાતે તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. જ્યારે બીજા ભાગમાં દાંડીમાં બની રહેલા આ પ્રોજક્ટના સ્મારકને લઈને કેટલાક બાંધકામની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી છે, જેમાં દાંડીપથ, કૃત્રિમ તળાવ, સોલર પેનલ તથા અન્ય જરૂરી સાધનો મૂકવાની તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે.

આખા સ્મારકમાં લાઈટના પિરામિડ વચ્ચે ગાંધીજીની વિશાળ પ્રતિમા સાથે તેમની અનુસરતા ૮૦ સેવકોના શિલ્પો મૂકવાની યોજના છે. દાંડીની એ ઐતિહાસિક ધરતી પર આકાશ તરફ ફેલાયેલા બે વિશાળ, ઊંચા હાથની નીચે ગાંધીજીનું મુખ્ય શિલ્પ મૂકવામાં આવશે તથા આ હાથોમાં મીઠાના સત્યાગ્રહની નિશાનીરૂપે મીઠાના સ્ફટિક પણ મૂકવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, હાથોમાં સોલર પેનલ પણ મૂકવામાં આવી છે. આ સાથે ગાંધીજીના શિલ્પની બેઠકમાં એલઈડીની વ્યવસ્થા એ રીતે કરવામાં આવી છે કે રાત્રિના સમયે આ પિરામિડમાંથી ચમકતી લાઈટ મીઠાના સ્ફટિકની રચના કરે. ગાંધીજીની વિશાળ પ્રતિમા સાથે સત્યાગ્રહમાં ૩૯૦ કિલોમીટરની કૂચ કરનારા૮૦ સ્વયંસેવકોની યાત્રાને દર્શાવતું આ આખું જીવંત દ્રશ્ય લોકો સમક્ષ એપ્રિલ, ૨૦૧૫ સુધીમાં ખુલ્લું મૂકવાની યોજના છે.

દાંડી યાત્રા ભારતની સ્વતંત્રતા માટેની ચળવળમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના છે. આથી સ્વતંત્રતાની લડતને એક નવી જ વ્યાખ્યા પૂરી પાડનાર આ સત્યાગ્રહની ઐતિહાસિક ઘટનાને કળાની મદદથી ફરીથી યાદ કરવા આ આખા પ્રોજક્ટને તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. એક અંદાજ મુજબ સરકાર આ પ્રોજેક્ટ માટે ૬૬ કરોડ જેટલા રૂપિયાનો ખર્ચ કરી રહી છે, જે પૈકી ૧૦ કરોડ જેટલા રૂપિયા ગાંધીજી તથા તેમની સાથે કૂચમાં સામેલ થયેલા સાથીઓના શિલ્પો તૈયાર કરવા પાછળ ફાળવવામાં આવ્યા હતા.

દાંડી યાત્રાને સફળ બનાવનારા ગાંધીજીના સાથીદારોના શિલ્પ બનાવવા માટે આખા દેશની કળા અને શિલ્પને લગતી વિવિધ શાળા અને કોલેજોમાં જઈ ઉત્તમ શિલ્પકારોને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ સાથે જ વિદેશમાંથી પણ કેટલાક કલાકારોને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ માટે મુંબઈના પવઈ ખાતે આવેલી ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટિયુટ ઓફ ટેકનોલોજી(આઈઆઈટી)માં બે વર્કશોપમાં યોજવામાં આવ્યા હતા, જેમાં દેશ-વિદેશના ૪૧ જેટલા કલાકારોએ ભાગ લીધો હતો. દિલ્હી, ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, આંધ્ર પ્રદેશ વગેરે જેવા રાજ્યો તથા શ્રીલંકા, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રિયા, બલ્ગેરિયા, જાપાન, મ્યાનમાર, તિબેટ તથા ઈંગ્લેન્ડ જેવા દેશોના ઉત્કૃષ્ટ કલાકારોએ આ માટે રસ દાખવ્યો હતો. આઈઆઈટીના પ્રોફેસર કે.કે. ત્રિવેદીએ શિલ્પો બનાવવાના વર્કશોપનું સંચાલન કર્યું હતું. તેઓ કહે છે કે, “ગાંધીજીની દાંડીયાત્રાનું સ્મારક બનાવવાનું એકમાત્ર કારણ એક સામાન્ય માણસ પોતાના હક માટે કઈ રીતે લડી શકે એ લોકોને ફરી યાદ અપાવવાનું છે. અમારા કાર્યમાં ગાંધીજીના આદર્શો અને મૂલ્ચો જળવાઈ એની અમે પૂરતી તકેદારી રાખી છે. આ સ્મારક માત્ર ભારતીયો માટે નહીં, પરંતુ આખા વિશ્વ માટે છે. માર્ટિન લુથર કિંગ જુનિયરથી લઈને નેલ્સન મંડેલા જેવા મહાનુભવોને પ્રેરણા આપનાર ઐતિહાસિક ઘટનાને અમે આજના સમયમાં ફરીથી બનાવવાની કોશિશ કરી છે.”

આઈઆઈટીમાં યોજવામાં આવેલા વર્કશોપમાં કલાકારો ગાંધીજીની અહિંસાની નીતિને તેમજ દાયકાઓ પહેલાના એ વાતાવરણને પૂરી રીતે સમજી શકે એ માટે ગાંધીજીના સિદ્ધાંતો તેમજ નીતિઓને સમજાવતા વિવિધ ટોક શો પણ યોજવામાં આવ્યા હતા. આ સાથે જ ‘ગાંધી’, ‘અ સેન્ચ્યુરી ઓફ નોનવાયોલન્ટ કોન્ફ્લિક્ટ’, ‘મહાત્માઃ લાઈફ ઓફ એમકે ગાંધી’ વગેરે જેવી ફિલ્મો તથા ડોક્યુમેન્ટરી પણ બતાવવામાં આવી હતી. વિવિધ સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓમાં ઉછરેલા આ કલાકારો માટે આ એક નવો જ અનુભવ હતો. તિબેટમાં ચાલતા ચીનના શાસનથી ત્રસ્ત થઈ મૈસુરમાં સ્થાયી થયેલા લોબે જાન્ગચુ અને થુપ્ટેન ત્સેરિંગ પોતાના આ અનુભવ વિશે કહે છે કે, “આ વર્કશોપ અમારા માટે ઘણો મહત્ત્વનો હતો. આટલા દિવસમાં અમને ગાંધીજી વિશે તેમજ અહીં આવેલા જુદા જુદા લોકો તથા તેમના રહેઠાણ વિશે ઘણી વાતો જાણવા મળી છે. કલાકાર માટે આ એક અગત્યનું પ્લેટફોર્મ તો ગણાવી જ શકાય પણ એ સાથે જ તિબેટમાં ચીનને કારણે જે સમસ્યા થઈ રહી છે તેના માટે અમને ગાંધીજીના અહિંસાના સિદ્ધાંતની મદદથી લડત આપવાની પ્રેરણા પણ મળી છે. અમે ભારતમાં સ્થાયી થયા છીએ, પણ અમારે પણ ઘરે જવું છે, જ્યાં શાંતિપૂર્વકનું વાતાવરણ હોય.” આ પ્રોજેક્ટ માત્રગાંધીજીના એક સ્મારકના નિર્માણનું નહીં, પરંતુ તેમની અહિંસક વિચારસરણીના પાયા ફરીથી નાંખવામાટે નિમિત્ત બન્યું છે એવું આ કલાકારોનું માનવું છે. સૌથી આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે વિદેશમાંથી આવેલા કલાકારો ગાંધીજીના સિદ્ધાંતો અને વિચારોથી એટલા પ્રભાવિત થયા હતા કે તેમણે આ પ્રોજક્ટ માટે એ દાયકાનો અને ગાંધીજીનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો હતો અને એ સમયના વાતાવરણને તથા કૂચ કરતાં સ્વયં સેવકોના હાવભાવોનું આબેહૂબ ચિત્રણ શિલ્પમાં ઉતારવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. 

આજે જ્યારે દેશમાં રાજકીય ક્ષેત્રની ઉથલપાથલ ખૂબ જોરશોરમાં ચાલી રહી છે ત્યારે વિસરાઈ ગયેલા ગાંધીજી અને તેમના આદર્શોની યાદ અપાવવા આ પ્રકારનું આયોજન અનિવાર્ય બન્યું છે. દાયકાઓ પહેલા વિદેશી પ્રજાએ દેશને કબજે કર્યો ત્યારે ગાંધી નામના સામાન્ય માણસે દાંડી યાત્રા જેવી અહિંસક લડતથીઆઝાદીની ચળવળની શરૂઆત કરી હતી. આજે જ્યારે ફરી ‘આમ આદમી’ના મૂલ્યની અવગણના કરવામાં આવી રહી છે ત્યારે ગાંધીજીની જ પ્રતિમાથી ફરી એકવાર દેશમાં ક્રાંતિ સર્જવાની આ પહેલ લોકોમાં એ જ ઉત્સાહ કેળવવા આધારરૂપ બની શકશે!

11 માર્ચ, 2014ના રોજ આ લેખ ગુજરાત ગાર્ડિયનની પૂર્તિ 'કલ્ચર ગાર્ડિયન'માં પ્રસિદ્ધ થયો છે.

...તો રુક્મિણી પહેલા મહિલા રાષ્ટ્રપતિ બન્યા હોત

બે દિવસ પછી આવી રહેલા ‘વિશ્વ મહિલા દિન’ નિમિત્તે સ્ત્રીઓની ગરિમા જાળવવા અને દુનિયાભરમાં થતા મહિલાઓના શોષણ પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવવા માટે દુનિયાભરના મહિલા સંગઠનોએ કમર કસી છે. વિવધ કાર્યક્રમ, વર્કશોપથી માંડીને પ્રવચનો અને સંમેલનોનું આયોજન પૂરજોશમાં ચાલી રહ્યું છે. રસ્તાઓ પર, મોટા મોટા હોલમાં તથા ટીવી અને રેડિયોની વિવિધ ચેનલો પર કેટલીક ‘વીરાંગના’ઓનેય આમંત્રિત કરવામાં આવશે, જેથી આ દિવસે મહિલાઓ તેઓની સ્થિતિ અને અધિકારો અંગે જાગૃત થાય. અલબત્ત, આ તમામ માધ્યમો સંદેશો ફેલાવવા માટે ખૂબ જ અસરકારક છે, આમ છતાં ધીમી ‘ક્રાંતિ’ સર્જવા પુસ્તકો હંમેશાં એક મહત્ત્વનું માધ્યમબની રહે છે અને તેથી જ કોંગ્રેસના નેતા કરણ સિંઘે મહિલાઓને સંદેશો પહોંચાડવા પુસ્તકનું માધ્યમ પસંદ કર્યું છે. સિંઘે તેમના જીવન પર ઊંડી અસર છોડી જનાર કેટલીક મહિલાઓ વિશેનું સુંદર નિરૂપણ તેમના પુસ્તકમાં કર્યું છે.

મહિલા દિન નિમિત્તે આ પુસ્તક તમને કેટલીક ઉત્તમ સ્ત્રીઓની લેખક સાથેની મુલાકાતનો નિચોડ તો આપશે જ, પણ એ સાથે એક સ્ત્રીની હિંમત અને પોતાના કાર્ય પ્રત્યેની નિષ્ઠાને પણ ઘણી સરળતાથી રજૂ કરે છે. કરણ સિંઘનેસામાન્ય રીતે આપણે રાજ્યસભાના સાંસદ તથા કોંગ્રેસના એક વરિષ્ઠ નેતા તરીકે ઓળખીએ છીએ, પરંતુ તેમના નવા પુસ્તક ‘મિટિંગ્સ વિથ રિમાર્કેબલ વિમેન’થી તેમની રાજકીય ઓળખ સિવાયની એક લેખક તરીકેની નવી જ છબી આપણી સમક્ષ ઉપસે છે. વાસ્તવમાં કરણ સિંઘ જમ્મુ અને કશ્મીરના છેલ્લા શાસક મહારાજા હરિસિંઘના પુત્ર છે. આથી તેઓબાળપણથી જ અનેક મહાન હસ્તીઓના પરિચયમાં આવ્યા હતા, જે પૈકી કેટલાક ઉત્તમ શાસક હતા, તો કેટલાક ઉત્તમ નેતા કે પછી ક્રાંતિકારી હતા. સાથે જે-તે ક્ષેત્રમાં અનેક શિખરો સર કરનાર પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિઓ પણ તેમાં સામેલ હતી. આથી તેમની દીકરી જ્યોત્સનાની સલાહથી તેમણે પોતાના જીવનને સ્પર્શનાર કેટલીક મહિલાઓ પૈકીની ૨૭ જેટલી મહિલાઓ સાથેની પોતાની મુલાકાતને આ પુસ્તકમાં વર્ણવી છે. 

કરણ સિંઘે ઈન્દિરા ગાંધી, ગાયત્રી દેવી, રુક્મિણી દેવી અરૂંડેલ, કોંગ્રેસ પ્રમુખ સોનિયા ગાંધી, વિજયા લક્ષ્મી પંડિત, હેલન કેલર તથા તેમની(કરણ સિંઘ) માતા મહારાણી તારા દેવીનો આ પુસ્તકમાં સમાવેશ કર્યો છે. રાજઘરાનામાં જન્મ થયો હોવાથી ભાષાનીશુદ્ધિઅને સરળ લેખનશૈલી પુસ્તકને વધુ રોચક બનાવે છે. આ સાથે જ તેઓ સંસ્કૃત ભાષાના પણ વિદ્વાન છે. ૮૨ વર્ષના કરણ સિંઘ પ્રાચીન ભારતના રંગે જેટલા રંગાયા છે તેટલા જ આધુનિકતાનેય વરેલા છે. વળી, તેઓપરંપરા અને આધ્યાત્મિક સ્તરે ખૂબ જ વિસ્તૃત સમજ પણ ધરાવે છે. આથી જ તેમણે કરેલા મહિલાઓના આ આલેખનમાં મહિલાઓના વ્યવસાયિક ધોરણોને બદલે આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણને કેન્દ્રસ્થાનેરાખવામાં આવ્યો છે અને તેથી જ પુસ્તક એક રાજકીય મુદ્દો ન બનતા આ મહિલાઓની જીવનકથાને સરળ શબ્દોમાં રજૂ કરતું એક ઉત્તમ પ્રેરણાદાયી માધ્યમ બની રહે છે. તેમણે આ મહિલાઓ સાથેના પોતાના અનુભવોને અને તે સમયની ભારતની સ્થિતિને પુસ્તકમાં ખૂબ જ કુશળતાપૂર્વક સમાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. આથી આ મહિલાઓની હજી સુધી અકથિત વાતોની સાથે ભારતના ઈતિહાસની થોડી ઝલક પણ આ પુસ્તકમાં મળે છે. 

કરણ સિંઘ પર તેમની માતાનો ઘણો પ્રભાવ રહ્યો હતો. આથી આ પુસ્તકના શરૂઆતના પ્રકરણોમાં તેમણે તેમની માતા મહારાણી તારા દેવી વિશે આલેખન કર્યું છે. તારા દેવી તેમના પતિ હરિ સિંઘ કરતાં ૨૫ જેટલા વર્ષ નાના હતા. કરણ સિંઘ પુસ્તકમાં લખે છે કે, “નાનકડાં ગામડામાંથી આવેલી એક સામાન્ય યુવતીએ કઈ રીતે ભારતના એક મોટા પ્રદેશની મહારાણી તરીકેની ભૂમિકા સફળતાપૂર્વક ભજવી એ ખરેખર એક રોમાંચક સફર કહી શકાય. મારી માતાએ મહેલની રીતભાત અને ભવ્યતાને પોતાના વ્યક્તિત્વમાં ખૂબ જ સાહજિકતાથી સમાવી લીધા હતા. આમ છતાં પોતાના વ્યક્તિત્વને મજબૂત અને પ્રતિભાશાળી બનાવવાના થોડાં વર્ષો દરમિયાન મારી માતા અને પિતા વચ્ચે અનેક મતભેદો થતા હતા.”

કરણ સિંઘના ઘડતરમાં તેમની માતાનો ઘણો મોટો ફાળો છે. તારા દેવી ડોંગરી અને હિંદી ભાષાના જાણકાર હતા. આ સાથે જ અંગ્રેજી પણ થોડું ઘણું જાણતા હતા. જવાહરલાલ નહેરુ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ તથા અન્ય નેતાઓ સાથે લાંબી લાંબી ચર્ચામાં પણ ભાગ લેવાનું તેઓ પસંદ કરતા હતા.કરણ સિંઘ લખે છે કે, “રામાયણ, મહાભારત તથા કલ્યાણ મેગેઝિનમાં આવતી પ્રેરણાદાયક કથાઓ સાથે તે મને ડોંગરા પહાડી ગીતો અને ભજનો પણ શીખવાડતી. તે મને દરેક વર્ગની વ્યક્તિ સાથે સમાન વર્તન કરી નમ્ર રહેવાની શીખ આપતી હતી.”આ સાથે જ તેમણે આઝાદી બાદ તેમના પિતા અને શેખ અબ્દુલ્લા વચ્ચે થયેલા અણબનાવો અને તેના માતા અને પિતાએ કઈ રીતે જમ્મુ કશ્મીર છોડવું પડ્યું હતું એ વિશેની વાતોનું પુસ્તકમાં રસપ્રદ વર્ણન કર્યું છે.

કરણ સિંઘે આલેખેલી તમામ સ્ત્રીઓને તેઓ જીવનના જુદા જુદા તબક્કામાં મળ્યા હતા અને તે તમામ મહિલાઓના જીવનને નજીકથી અનુભવવાથી સિંઘના મગજ પર તેઓની ઘણી ઊંડી છાપ પડી હતી. અલબત્ત, કેટલીક મહિલાઓને તો તેઓ કેટલાક મર્યાદિત સમય માટે જ મળ્યા હતા અને છતાં તેઓની શક્તિ, સમજ અને જીવન પ્રત્યેના અભિગમે સિંઘને ખૂબ પ્રેરણા આપી હતી અને તેથી જ એ મુલાકાત તેમના માટે જીવનભરનું એક સંભારણું બની ગઈ હતી. કરણ સિંઘે સમાવેલી મહિલાઓમાં કેટલીક મહિલાઓ દુનિયાભરમાં જાણીતી છે જ્યારે કેટલીક મહિલાઓ ઈતિહાસના પાનાઓમાં ક્યાંય વિસરાઈ ગઈ છે. આથી આ મહિલાઓની અદભુત પ્રતિભાને એક આધારસ્તંભ ગણી આજે થઈ રહેલા મહિલાઓ પરના વિવિધ અત્યાચારો સામે મહિલાઓને શક્તિ પૂરી પાડવા તેમણે આ પુસ્તકમાં વિવિધ મહિલાઓને સ્થાન આપ્યું છે. સિંઘેઆ તમામ મહિલાઓનાઆખા જીવન વિશેપુસ્તકમાં સંક્ષિપ્તમાં માહિતી આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આ સાથે તેમની આ મહિલાઓ સાથે થયેલી વાતચીતના કેટલાક અંશો અને કેટલાક દુર્લભ ફોટોગ્રાફ પણ પુસ્તકને વધુ વાંચવા યોગ્ય બનાવે છે. 

આઝાદ ભારતમાં વર્ષ ૧૯૭૫માં લાદવામાં આવેલી કટોકટી સૌથી મહત્ત્વની અને રાજકીય રીતે સૌથી વિવાદાસ્પદ ઘટના હતી. કરણ સિંઘે ઈન્દિરા ગાંધી અંગેના પ્રકરણમાં આ કટોકટીના સમયને પણ આવરી લેતા લખ્યું છે કે, “એક સાંજે મારી ડેસ્ક પર બેઠાં બેઠાં મેં એક પત્ર લખ્યો હતો, જેમાં એક કેબિનેટના મંત્રી તરીકે એ પત્ર લખવાની મારી કોઈ લાયકાત નથી, છતાં એક અંગત સંબંધને આધારે એ પત્ર લખવાની મારી ક્ષમતા વિશે મેં ઉલ્લેખ કર્યો હતો. મેં ઈન્દિરા ગાંધીને રાજીનામુ આપવાનું સૂચવ્યું હતું...”હકીકતમાં કરણ સિંઘે લખેલા આ પત્ર પાછળનો હેતુ સ્પષ્ટ હતો. તેમના અનુસાર ઈન્દિરા ગાંધી રાજીનામું આપત તો રાષ્ટ્રપતિ એમ કહીને તેનો અસ્વીકાર કરી શક્યા હોત કે આ અંગેનો અંતિમ નિર્ણય સુપ્રિમ કોર્ટના ચુકાદાને આધારે લેવામાં આવશે. આથી સિંઘ અનુસાર એ સમયે ઈન્દિરા ગાંધીની જે આકરી ટીકા થઈ હતી તે થોડાં અંશે ટાળી શકાઈ હોત. 

પોતાના અંગત સંબંધ તથા સળગતા રાજકીય કિસ્સાઓ સાથે કરણ સિંઘે દેશમાં કળાને માનવંતુ સ્થાન આપનાર રુક્મિણી અરૂંડેલ વિશે પણ ઘણી રસપ્રદ વાતો રજૂ કરી છે. દેવદાસીના નૃત્ય તરીકે જાણીતા ભરતનાટ્યમ(નૃત્યનો એક પ્રકાર)ને રુક્મિણી અરુંડેલે આખા દેશમાં લોકપ્રિય કર્યું હતું. તેમના આ પ્રદાનને ધ્યાનમાં લઈને જ્યારે મોરારજી દેસાઈએ તેમને રાષ્ટ્રપતિના પદ માટે ઉમેદવારી નોંધાવવા સૂચવ્યું ત્યારે પોતે તેમનું આખું જીવન માત્ર કળાને સમર્પિત કર્યું છે એમ કહી રુક્મિણીએ એ સૂચનનો ખૂબ નમ્રતાપૂર્વક અસ્વીકાર કર્યો હતો. બીજી બાજુ હેલન કેલર જેવી વિશ્વ વિખ્યાત મહિલાના પ્રકરણમાં તેમની સાથે ગાળેલી અમુક મિનિટોને આધારે સિંઘે મહિલાઓની શક્તિને તદ્દન નવી રીતે વ્યાખ્યાહિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પોતાના વર્ણનને આધારે સિંઘ આપણી સમક્ષ પ્રશ્ન મૂકે છે કે એક મહિલા, જે જોઈ નથી શકતી કે સાંભળી નથી શકતી, તે જ્યારે તેની શારીરિક નબળાઈઓથી ઉપર ઉઠીને જીવનમાં અન્ય માટે એક શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બની શકતી હોય તો એક ભારતીય મહિલા કેમ આવી સિદ્ધિ હાંસલ ન કરી શકે!

આપણા દેશમાં, અલબત્ત, વિશ્વભરમાં ‘વેચાતા’ સાહિત્યમાં આત્મકથા અને મુલાકાતના સંકલનથી બનેલા પુસ્તકોની સંખ્યા હવે જ્યારે દિનપ્રતિદિન વધી રહી છે ત્યારે પ્રસિદ્ધ અભિનેત્રી શર્મિલા ટાગોર અનુસાર કરણ સિંઘના આ પુસ્તકને પણ પોતાના બુકશેલ્ફમાં સમાવવા યોગ્ય ગણી શકાય એમ છે. મહિલા દિનની ઉજવણીમાં સફળ સ્ત્રીઓની સંઘર્ષ કથા સાંભળીને ક્ષણિક જોમ અને ઉત્સાહ મહિલાઓ અનુભવે એ સ્વાભાવિક છે, પણ જ્યારે વિવિધ ક્ષેત્રોની મહિલાઓના જીવનની સામાન્ય વાતોને આધારે કરણ સિંઘે કાઢેલા નિષ્કર્ષને જો મહિલાઓ ઘૂંટડે ઘૂંટડે પણ પીશે તો ચોક્કસ મહિલા દિનની ઉજવણીને સાર્થક બનાવી શકાશે. 

‘મિટિંગ્સ વિથ રિમાર્કેબલ વિમેન’

લેખક- કરણ સિંઘ

પ્રકાશક- પેલિમ્પસેસ્ટ પબ્લિકેશન

કિંમત- રૂ. ૧,૫૦૦

પૃષ્ઠ- ૧૦૮

૪ માર્ચ, ૨૦૧૩ના રોજ આ લેખ ગુજરાત ગાર્ડિયનની પૂર્તિ 'કલ્ચર ગાર્ડિયન'માં પ્રસિદ્ધ થયો છે.

ફોટોશોપ વિનાની શુદ્ધ ફોટોગ્રાફી

પહેલી નજરે તમને ફોટોશોપ કે ટેકનિકલ સપોર્ટથી આ ફોટોગ્રાફ્સને વધુ આકર્ષક બનાવ્યા હોવાનો ભાસ થાય એ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ ખરેખર તો આ એક પ્રકારના ઈન્ટોલેશન આર્ટની ફોટોગ્રાફી છે, જેમાં કોઈ પણ પ્રકારની ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યા વિના વિચારોની મૌલિકતાને કેમેરામાં કેદ કરવામાં આવી છે. આજે જ્યારે પોતાની આર્ટને ઉત્તમ અને શ્રેષ્ઠ પુરવાર કરવા જુદી જુદી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ બહોળા પ્રમાણમાં થાય છે ત્યારે જી યંગ લી નામની કોરિયાની એક યુવાન આર્ટિસ્ટે ફરી એક વાર સાબિત કર્યું છે કે કળાનીસાચી પરખ માત્ર કલાકારની મૌલિકતામાં જ રહેલી છે. 

આર્ટિસ્ટ જી યંગ લી

દક્ષિણ કોરિયાના પાટનગર સિયોલની હોંગિક યુનિવર્સિટીમાંથી જી યંગ લીએ ગ્રેજ્યુએશન મેળવી આર્ટિસ્ટ બનવાનું નક્કી કર્યું ત્યારેતેના જેવા એક યુવા કલાકાર માટે ખરાબ આર્થિક સ્થિતિમાં ‘આર્ટિસ્ટ’ તરીકે કારકિર્દીની પસંદગી કરવી ખૂબ કઠિન હતી. આમ છતાં તેણે પોતાનો સંદેશો દુનિયા સુધી પહોંચાડવા માટે એક અસરકારક માધ્યમની શોધ શરૂ કરી અને અંતે ફોટોગ્રાફીએ તેને સૌથી વધુ પ્રભાવિત કરી. ફોટોગ્રાફી એટલે આપણા મનમાં કોઈ સુંદર લેન્ડસ્કેપ, પ્રાકૃતિક ખજાનાની અનુભૂતિ કરાવતા આહલાદક દૃશ્યો કે પછી રેન્ડમ ખેંચાતા એબ્સ્ટ્રેક્ટ ફોટોગ્રાફ્સના વિચારો આવવા માંડે, પરંતુ અહીં પણ લી આપણી ધારણાને ખોટી પાડે છે. 

હકીકતમાં જી યંગ લીએ સિયોલમાં તેના ૩.૬x૪.૧x૨.૪ મીટર એટલે કે લગભગ ૧૫૯ સ્ક્વેર ફીટના નાનકડા સ્ટુડિયોમાં જુદા જુદી થીમ પર કળાના કેટલાક ઉત્તમ નમૂના તૈયાર કરી પોતાની એક નવી જ દુનિયા બનાવી લીધી છે. લીને જીવનમાં થયેલા અનુભવોનો તેના કાર્ય પર ઘણો મોટો પ્રભાવ છે. કોરિયાની સામાજિક વ્યવસ્થાથી ઉત્પન્ન થતો અસંતોષ અને સામાજિક દબાણ પણ લીને કેટલીક ઉત્તમ કૃતિઓ તૈયાર કરવા તરફ દોરી ગઈ હતી. આ ઉપરાંત તેણે કોરિયાની પ્રચલિત દંતકથાઓ અને પોતાના અનુભવોને કળા સાથે સાંકળી પોતાની સર્જનશક્તિનો ઉત્તમ નમૂના રજૂ કર્યા છે. આથી જ લીએ પસંદ કરેલા વિષયો આજે તેના આર્ટની ઓળખ અને ખાસિયત બની ગયા છે. લી કહે છે કે, “ક્યારેક હું મારા સ્વપ્નોમાં આવતા ચિત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી અને સૌથી પડકારરૂપ કાર્ય તેનું વાસ્તવિક નિરૂપણ કરવાનું હતું. મારું આર્ટવર્ક મારી અંદર સતત ચાલતા વિચારોનું પરિણામ છે. એક કૃતિ તૈયાર કરતી વખતે અનેક વિચારો મારા મનમાં પડઘાયા કરતાં અને તેથી જ મારે નક્કી કરવું પડતું હતું કે કઈ વસ્તુ મારા કાલ્પનિક વિચારને વધુ વાસ્તવિક બનાવશે! આ સાથે જ રંગોની પસંદગી અને તેનું મિશ્રણ ઘણું કાળજીપૂર્વક કરવું પડતું હતું. કેટલીકવાર કોઈ કૃતિ ઘણું સંશોધન પણ માગી લેતી હતી. હું મારી કૃતિમાં જરૂર પૂરતા જ પદાર્થોની પસંદગી કરતી હતી.”

સામાન્ય રીતે લીને એક કૃતિ તૈયાર કરવામાં એક કે બે મહિના જેટલો સમય લાગતો હતો.‘ટ્રેઝર હન્ટ’નામની એક કૃતિ તૈયાર કરતાં તેને ત્રણ મહિના જેટલો સમય થયો હતો.સ્ટુડિયોમાં આખી કૃતિ તૈયાર થઈ ગયા પછી લી લાઈટ અને ફોટો માટેનો વ્યવસ્થિત એન્ગલ મેળવવા જે-તે કૃતિના અનેક શોટ્સ લેતી અને દરેક ફોટોને ધ્યાનપૂર્વક નિહાળતી અને તૈ પૈકીનો શ્રેષ્ઠ એન્ગલ પસંદ કરતી. ત્યારબાદ તે કૃતિમાં પોતાને પણ સામેલ કરી એને સેલ્ફ પોર્ટ્રેટમાં રૂપાંતર કરતી અને એ ફાયનલ કૃતિનો ફિલ્મ કેમેરાથી અંતિમ ફોટોગ્રાફ લેતી. લીના અદભુત ફોટોગ્રાફ્સનું એક્ઝિબિશન ફ્રાન્સની OPIOM ગેલેરીમાં ૭ ફેબ્રુઆરીથી ૭મી માર્ચ સુધી ખુલ્લું મૂકાયું છે. લીનું આ પ્રથમ યુરોપિયન એક્ઝિબિશન છે. 

રિસરેક્શન(પુનર્જીવન)

'પુનર્જીવન'ની અનુભૂતિ કરાવતો ફોટો

લીએ તૈયાર કરેલા આ ઈન્સ્ટોલેશન આર્ટમાં તેણે કોરિયાની દંતકથાઓ પૈકી શીમ શોન્ગની કથા તથા શેક્સપિયરના પ્રસિદ્ધ નાટક હેમલેટના કાલ્પનિક પાત્ર ઓફેલિયા પરથી પ્રેરણા મેળવી હતી. આ માટે તેણે પેપરને કમળ અને તેના પાંદડાં તરીકે પેઈન્ટ કરી આખા સ્ટુડિયોને થોડો રહસ્યમયી દેખાવ આપવા ધુમ્મસ અને કાર્બોનિક બરફનો ઉપયોગ કર્યો હતો. લીની આ આર્ટમાં ચીવટાઈ અને સુંદરતા જ એટલી અદભુત હતી કે તેણે લીધેલા ફોટોને કોઈપણ ડિજિટલ એડિટિંગના આવશ્યકતા નહોતી. આ પ્રકારના ફોટો સાથે લીનો પોતાના જીવનનો અનુભવ જ લોકો સુધી પહોંચાડે છે. તે કહે છે કે, “મને નિરાશા તરફ લઈ જતાં નકારાત્મક પરિબળોને પાછળ ધકેલી મેં ફરી જન્મ લીધો છે અને તેથી જ મેં મારી જાતને તમામ લાગણીઓથી શુદ્ધ કરી નાંખી છે. આ ફોટોમાં કમળ વચ્ચે રહેલી યુવતી પોતાને એક સશક્ત વ્યક્તિ તરીકે જુએ છે, જેણે હમણાં જ ફરી જન્મ લીધો છે અને આ નવી દુનિયાનો સામનો કરી રહી છે.”

આઈ વિલ બી બેક

દંતકથા પર આધારિત ફોટો

કોરિયામાં એક દંતકથા ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. એક વાઘ બાળકની પાછળ દોડતા દોડતા કૂવાની અંદર પહોંચી જાય છે. ત્યાં જ ઈશ્વર એ બાળકને બચાવવા માટે આકાશમાંથી એક દોરડું કૂવામાં લંબાવે છે. બાળક એ દોરડાની મદદથી ભાગી છૂટે છે,પરંતુ જ્યારે વાઘ મદદ માટે અવાજ કરે છે ત્યારે એક ઘસાયેલું દોરડું કૂવામાં દેખાય છે, જે વાઘને તેના ખરાબ ભાગ્યનો અણસાર આપે છે. લીએ આ જ કથાનું સુંદર ઈન્સ્ટોલેશન આર્ટમાં રૂપાંતર કરી એક અનોખો સંદેશો આપણને આપ્યો છે. તે કહે છે કે અત્યંત કપરામાં કપરી પરિસ્થતિમાં પણ આશા જ એક માત્ર ઉપાય છે, જે આપણને જે તે પરિસ્થિતિમાંથી ઉગારવામાં મદદરૂપ થાય છે.

પેનિક રૂમ

પોતાના જીવનમાં થયેલા અનુભવને આધારે તૈયાર કરેલી  આર્ટનો ફોટો

આ કૃતિમાં લીએ તેના અંગત સંબંધનું નિરૂપણ કર્યું છે. લીના ખાસ મિત્રો વચ્ચેના ઝઘડામાં અંતે લીને જ ઘણું નુકસાન થયું હતું. લી માટે એ સમય ખૂબ જ મુશ્કેલ અને ભયાનક હતો. તેની આજુબાજુનું આખું વાતાવરણ બદલાય ગયું હતું. પોતાની લાગણીઓને અભિવ્યક્ત કરવા તેણે ઘરમાં ઉપયોગમાં લેવાતી સામાન્ય વસ્તુઓ જેવી કે દોરી, સોય, કાતર, પીન વગેરેનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત, લી બચપણમાં ઘણી વાર મુશ્કેલીના સમયમાં પોતાને એક બંધ બોક્સમાં પૂરી દેતી હતી. આથી આ પરિસ્થિતિમાં પણ તેણે પોતાને એક બંધ અંધારિયા બોક્સમાં બેઠેલી હોવાની કલ્પના કરી છે.

આ ઉપરાંત લીએ તૈયાર કરેલા ઈન્સ્ટોલેશન આર્ટના કેટલાક સુંદર ફોટોગ્રાફ્સઃ

લાસ્ટ સપર

‘લાઈક બ્રેકિંગ અ સ્ટોન વિથ અ એગ’ આધારિત 'બ્રોકન હાર્ટ'

કેમિકલ રોમાન્સ

ચાઈલ્ડહુડ

'ટ્રેઝર હન્ટ'- વાયરોની મદદથી લીલા ઘાસની અસર ઉપજાવવા માટે કરાયેલું ક્રાફ્ટિંગ

ધ લિટલ ગર્લ મેચ

ફૂડ ચેઈન

નાઈટ સ્પેસ

ફૂડ ચેઈન

ફ્લૂ

બર્થ ડે

બ્લેક બર્ડ

મેઈડન વોયેજ

૧૮ ફેબ્રુઆરી, 2014ના રોજ આ લેખ ગુજરાત ગાર્ડિયનની પૂર્તિ 'કલ્ચર ગાર્ડિયન'માં પ્રસિદ્ધ થયો છે.

વૈવિધ્યપૂર્ણ કળાનો અનોખો મેળાવડો

 વિશ્વભરમાં કળા, નૃત્ય અને સાહિત્યના અવનવા તહેવારો અને નીતનવા પ્રયોગો વિશે આપણે વારંવાર વાંચતા જ હોઈએ છીએ. જુદી જુદી થીમ પર દિવસો સુધી લોકો જાણે મન મૂકીને પોતાની કળાને કોઈ નવા જ સ્વરૂપે દુનિયા સમક્ષ રજૂ કરતા હોય છે. સામાન્ય રીતે આપણે ત્યાં એવી માન્યતા છે કે આપણા દેશમાં કળા અને સાહિત્યના આવા મેળાવડાને મળવું જોઈએ એટલું મહત્ત્વ અપાતું નથી, કારણે કે આપણા દેશમાં આર્ટને વ્યવસાય તરીકે નહીં, માત્ર એકશોખની દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે છે. પણ તમને એ જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે આપણા દેશમાં પણ સતત ૯ સુધી કળા, સાહિત્ય, સંગીત, નૃત્ય જેવા અનેક આર્ટિસ્ટ ફિલ્ડને સમાવતા એક અદભુત ફેસ્ટિવલની ઉજવણી છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી થઈ રહી છે, જે ‘કાલા ઘોડા’ ફેસ્ટિવલ તરીકે ઓળખાય છે. 

 ઉત્તર મુંબઈમાં કાલા ઘોડા નામનો ઐતિહાસિક ગણાવી શકાય એવો એક સુંદર વિસ્તાર આવેલો છે. આજથી લગભગ ૧૫ વર્ષ પહેલા એટલે કે ૧૯૯૯માં આ અનોખા ફેસ્ટિવલની ઉજવણીની શરૂઆત થઈ હતી. ફેસ્ટિવલનો કોન્સેપ્ટ જેટલો નવો અને સુંદર છે એટલું જ અદભુત આ ફેસ્ટિવલનું લોકેશન છે. વાસ્તવમાં અર્ધચંદ્રાકાર આકારના આ કાલા ઘોડા વિસ્તારમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં મુંબઈ શહેરની હેરિટેજ બિલ્ડિંગ્સ આવેલી છે. આ ઉપરાંત, અહીં મ્યુઝિયમ, આર્ટ ગેલેરી, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને બુટિક્સ આવેલા છે. હવે જ્યારે કળા અને સાહિત્યનું આવું અનોખું વાતાવરણ પહેલેથી જ તૈયાર હોય ત્યારે ત્યાં ઉજવાતા ફેસ્ટિવલની ભવ્યતા કેટલી વિશાળ હશે તેનો અંદાજ તમે લગાવી શકો!

દર વર્ષે આ ફેસ્ટિવલ ફેબ્રુઆરીના પહેલા શનિવારથી લઈને બીજા અઠવાડિયાના રવિવાર સુધી યોજવામાં આવે છે. આ વર્ષે પણ ૧ ફેબ્રુઆરીથી ૯ ફેબ્રુઆરી સુધી આ ફેસ્ટિવલની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. ‘કાલા ઘોડા એસોસિએશન’ નામની સ્વૈચ્છિક સંસ્થા આ ફેસ્ટિવલનું આયોજન કરે છે. કળા જગતના આ મેળાવડા પાછળનો હેતુ એકદમ સામાન્ય છે, મુંબઈના વર્ષો જૂના વારસાના પ્રતીક સમા બાંધકામની જાળવણી કરવી તેમજ એક જ સ્થળે વિવિધ કલ્ચરની અભૂતપૂર્વ કૃતિઓને સામેલ કરી લોકોમાં કળા પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવવી. આ ઉપરાંત, એવા કેટલાય કલાકારો છે જેમની આવડત સારી તકોની રાહ જોવામાં વ્યર્થ જતી હોય છે. આથી આ ફેસ્ટિવલ એવા કલાકારોને પણ એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. આ ફેસ્ટિવલમાંથી જે ફંડ મળતો હોય છે, તેને આ વિસ્તારની ઐતિહાસિક ગણાતી બિલ્ડિંગ્સના સમારકામમાં અને આખા વિસ્તારની જાળવણી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. હિંદુસ્તાન ટાઈમ્સ સાથે મળીને આ વર્ષે કાલા ઘોડા ફેસ્ટિવલને દર વર્ષ કરતાં વધુ મોટો અને ભવ્ય બનાવવામાં આવ્યો હતો. વધુ મહત્ત્વની વાત તો એ છે કે કળાના આ વિશાળ મહોત્સવમાં જ્યાં નવ દિવસમાં લગભગ ૩૫૦થી પણ વધુ ઈવેન્ટ્સનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું ત્યાં ફેસ્ટિવલમાં સામેલ થવા માટે કોઈ પણ પ્રકારની ફી લેવામાં આવી નહોતી. આશરે ૧,૫૦,૦૦૦ કરતાં પણ વધુ લોકો આ ફેસ્ટિવલનો ભાગ બન્યા હતા. 

કાલા ઘોડા ફેસ્ટિવલમાં મુખ્યત્વે વિઝ્યુઅલ આર્ટ, સંગીત, થિયેટર, નૃત્ય, સ્ટ્રીટ એક્ટ્સ, હેરિટેજ વોક, સાહિત્યિક કાર્યક્રમો તથા અનેક વર્કશોપ યોજવામાં આવતા હોય છે. વળી, બાળકો માટે પણ ખાસ ઈવેન્ટ્સ ડિઝાઈન કરવામાં આવી હોય છે, જેની મદદથી તેમની આસપાસ એક ક્રિએટિવ વાતાવરણ ઊભું કરી શકાય. ટૂંકમાં, આ એક એવો ફેસ્ટિવલ છે જ્યાં તમે કળાના વિવિધ સ્વરૂપોને ભરપૂર માત્રામાં નવ દિવસો સુધી માણી શકો અને સાથે જ વિશ્વભરના જાણીતા કલાકારોને પ્રત્યક્ષ નિહાળી, તેમની સાથેના સંવાદોનો એક ભાગ પણ બની શકો. દર વર્ષે જુદી જુદી થીમ પર આ આખા તહેવારની ઉજવણી થતી હોય છે, જેમાં આ વર્ષે ‘મોમેન્ટમ’ થીમ પસંદ કરવામાં આવી હતી. હકીકતમાં આ ફેસ્ટિવલનો વ્યાપ દર વર્ષે મોટો થતો જાય છે. આથી તેની સફળતાની ઉજવણીરૂપે આ વર્ષે ‘મોમેન્ટમ’ થીમ રાખવામાં આવી હતી.

ફ્લેશ ફોરવર્ડ

કળાના આટલા મોટા મહોત્સવમાં સિનેમાને સમાવવીયોગ્યછે?- એવો પ્રશ્ન આપણને સ્વાભાવિક રીતે થાય, પરંતુ હકીકત તો એ છે કે આજના ઈલેક્ટ્રોનિક યુગમાં ફિલ્મોએ પોતાનો સંદેશો દુનિયા સુધી પહોંચાડવાનું સૌથી અસરકારક માધ્યમ બની ગયું છે અને તેથી જ કળાનો આ મેળાવડો સિનેમા વિના અધૂરો છે. આ વર્ષે આ ફેસ્ટિવલમાં જુદા જુદા સમયની અને વિવિધ પ્રકારની અનેક ફિલ્મો દર્શાવવામાં આવી હતી. આથી જ સિનેમા માટે ‘ફ્લેશ ફોરવર્ડ’ થીમ રાખવામાં આવી હતી. અહીં નેશનલ એવોર્ડ જીતેલી મરાઠી ફિલ્મ ‘દેઓલ’(૨૦૧૧), ભારતની સૌ પ્રથમ ઝોમ્બી કોમેડી ‘ગો ગોઆ ગોન’(૨૦૧૩), ગુરુ દત્તના જીવન પર આધારિત ફિલ્મ ‘ઈન સર્ચ ઓફ ગુરુદત્ત’(૧૯૮૯), ૨૦૧૩ના કાન્સ ફેસ્ટિવલમાં છવાયેલી ફિલ્મ ‘ધ લંચબોક્સ’ તથા પ્રકૃતિપ્રેમી માટે ‘આફ્રિકન કેટ્સ’ જેવી અનેક ફિલ્મોનો લોકોએ લહાવો લીધો હતો. વળી, રાજકુમાર સંતોષીની કલ્ટ ક્લાસિક કોમેડી ફિલ્મ ‘અંદાઝ અપના અપના’નું પણ પુન:સ્ક્રિંનિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. વળી, ‘ઈન સર્ચ ઓફ ગુરુ દત્ત’ના ડિરેક્ટર નસરીન મુન્ની કબીર અને ડિરેક્ટર કબીર ખાન સાથે એક પ્રશ્નોત્તરી સેશન પણ ગોઠવવામાં આવ્યો હતો. 

ક્રેસકેન્ડો

સામાન્ય રીતે ગીતના મ્યુઝિકમાં થતાં ક્રમશઃ વધારાને ક્રેસકેન્ડો કહેવાય છે. આ પ્રકારની મ્યુઝિકલ થીમને આધારે કાલા ઘોડા ફેસ્ટિવલમાં સંગીતના અનેક ઉત્કૃષ્ટ નમૂના રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. સંગીતના અલગ અલગ પ્રકારમાં પ્રયોગશીલતા દાખવી ઘણાં જાણીતા કલાકારો દ્વારા કર્ણપ્રિય સંગીત રેલાયું હતું. પરક્યુશનિસ્ટ(એક પ્રકારના ડ્રમવાદક) સ્વરૂપા અનન્થ અને વાંસળીવાદક શ્રીરામ સંપથે એક અનોખા ફ્યુઝનનું મોહક પરફોર્મન્સ રજૂ કર્યું હતું. આ સાથે જ ફરહાન અખ્તર અને નિખિલ ડિસુઝાએ પણ એક ખાસ પરફોર્મન્સ આપ્યું હતું. સૌથી વધુ ધ્યાન તો રાજસ્થાનના જેસલમેરમાંથી આવેલા મેરસી(સંગીતકારો)એ ખેચ્યું હતું. આ સંગીતકારોને માંગણીયાર(ભિખારી) ગણી તેમની સાથે અછૂત જેવો વ્યવહાર કરવામાં આવતો. તેમને શિક્ષણ, તબીબી સારવાર જેવી પાયાની સગવડો પણ પૂરી પાડવામાં આવતી નહોતી. આથી આ ફેસ્ટિવલમાં તેમને સામેલ કરી સમાજમાં સમાનતાનો એક અનોખો સંદેશો પહોંચાડવામાં આવ્યો છે. છેલ્લી ૩૮ પેઢીથીપોતાના સંગીતના વારસાને જાળવી રાખનાર આ રાજસ્થાની સંગીતકારોએ લોકસંગીતનો અદભુત નમૂનો રજૂ કર્યો હતો.આ ઉપરાંત, ૭ માર્ચે રીલિઝ થનારી ફિલ્મ ‘ક્વીન’નું સંગીત પણ ઓફિશિયલી આ ફેસ્ટિવલમાં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. ફિલ્મના સંગીતકાર અમિત ત્રિવેદીએ આ માટે ખાસ પરફોર્મન્સ પણ આપ્યું હતું.

વ્હાય ડોન્ટ યુ રાઈટ મી

કાલા ઘોડા ફેસ્ટિવલની સાહિત્યિક સફરમાં સાહિત્યપ્રેમીઓ માટે ઘણાં આકર્ષણો રાખવામાં આવ્યા હતા. લોકો પોતાના પ્રિય કવિ, નાટ્યકાર, નવલકથાકાર, કોલમિસ્ટને મળી શકે એ માટે ખાસ વાર્તાલાપ ગોઠવવામાં આવ્યો હતો. પેનલ ડિસ્કશનની સાથે ઘણા ઉપયોગી વર્કશોપપણ યોજી સાહિત્ય વિશે લોકોમાં સમજ કેળવવામાં આવી હતી. ‘વ્હાય ડોન્ટ યુ રાઈટ મી’ની થીમ પર ઉજવાયેલા આ સાહિત્યના કાર્યક્રમોમાં ‘ક્રોનિકલ ઓફ અ કોર્પ્સ બેરર’ના લેખક સાયરસ મિસ્ત્રી, ‘ધ બેટલ ફોર અફઘાનિસ્તાન’ના લેખક વિલિયમ દાલરિમ્પલ, ફોટોજર્નલિસ્ટ ટી.એસ. નાગ્રાજન તથા આર્કિટેક્ટ બ્રિન્દા સોમાયા અને ફોટોગ્રાફર કેતકી શેઠ જેવા જુદા જુદા ક્ષેત્રના અનેક દિગ્ગજોએ પોતાની વાતો લોકો સુધી પહોંચાડી હતી.

મૂવિંગ ઈમેજીસ

વિઝ્યુઅલ આર્ટ એક એવું માધ્યમ છે, જેના થકી તમે લોકોને ખૂબ સરળતાથી આકર્ષી શકો છો. ‘મૂવિંગ આર્ટ’ના થીમ પર રજૂ કરાયેલી આર્ટિસ્ટિક કૃતિઓએ આ વખતે કાલા ઘોડા ફેસ્ટિવલમાં આર્ટને એક નવી જ ભાષા આપી હતી. ઈન્સ્ટોલેશન આર્ટ તરીકે જાણીતી કળાના એક પ્રકારમાં ગર્ભવતી મહિલાની રજૂ થયેલી કૃતિએ આ વર્ષે ફેસ્ટિવલમાં સૌનું ધ્યાન ખેચ્યું હતું. એક ગર્ભવતી સ્ત્રીની ગ્લાસમાં કંડારાયેલી કૃતિમાં એ સ્ત્રીના ગર્ભમાં એક ફિશ પોન્ડ બતાવવામાં આવ્યો હતો. આ ઈન્સ્ટોલેશન આર્ટના સર્જક અંકુર પટેલનો હેતુ મહિલાઓના ગર્ભમાં છોકરો છે કે છોકરી એ માટે તપાસ કરાવવા તેમની પર જે દબાણ કરવામાં આવે છે તે સમાજ સમક્ષ રજૂ કરવાનો અને એ સ્ત્રી જે પીડામાંથી પસાર થાય છે તેને આર્ટ થકી પ્રતિબિંબિત કરવાનો હતો. બાળકની જાતિની ચિંતા કર્યા વગર દરેક જીવનું સન્માન કરવું જોઈએ એવું અંકુર માને છે. 

આ ઉપરાંત, મુંબઈની હેરિટેજ સાઈટ્સ અને તેની વાસ્તવિક સુંદરતાને નિહાળવા હેરિટેજ ટૂરનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સાથે જ જાણીતા આર્કિટેક્ટ્સની સાથે વાર્તાલાપ અને પેનલ ડિસ્કશન દ્વારા આ ક્ષેત્રમાં રસ ધરાવતા નવોદિતોને ઘણા મહત્ત્વના મુદ્દાઓ વિશે વિસ્તૃત સમજ આપવામાં આવી હતી. બાળકો માટે પણ ‘મિની મોમેન્ટમ’ થીમના આધારે ક્લે વર્કશોપ, રાઈટિંગ વર્કશોપ, સ્ટોરી ટેલિંગ, પપેટ શો વગેરે જેવા રસપ્રદ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. 

ક્રિએટિવિટીને એક અલગ જ સ્તર પર લઈ જનારા આ પ્રકારના તહેવારો આપણા દેશમાં વધુ ને વધુ ઉજવાતા રહે એ માત્ર કળાજગત માટે જ નહીં, પરંતુ લોકોના જીવનમાં પણ પરિવર્તનો લાવવા માટે પાયારૂપ બની રહે છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી આપણા દેશમાં પણ કલાકારોના આ મેળવડાને ખૂબ જ સારો પ્રતિભાવ મળી રહ્યો છે, જે કલાકારોની ઉન્નતિ એક નવી દિશા સૂચવે છે.

૧૧ ફેબ્રુઆરી, 2014ના રોજ આ લેખ ગુજરાત ગાર્ડિયનની પૂર્તિ 'કલ્ચર ગાર્ડિયન'માં પ્રસિદ્ધ થયો છે.

ઝૂઝજે એકલ બાંહે હો માનવી ના લેજે વિસામો

“મૃત્યુ એ એક ઉજવણી છે. ઈશ્વરનો શાશ્વત આશીર્વાદ એટલે મૃત્યુ. શરીર રહી જાય છે અને તેની અંદરનું પ્રાણપંખી તેમાંથી બહાર નીકળી ઊડી જાય છે. આથી જ્યાં સુધી એ પ્રાણપંખેરું ઊડી ન જાય ત્યાં સુધી વ્યથાને તમારા સુધી પહોંચવા ન દો.” મૃત્યુને આ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરનાર આપણા ‘બાપુ’ના આ શબ્દો આજે પણ વાંચતી વેળાએ શરીરમાં એક ઝણઝણાટી ઉત્પન્ન કરી દે છે. 

આજે ગાંધીજીના નિર્વાણને લગભગ ૬૫જેટલા વર્ષ વીતી ગયા છે અને આજે પણ આપણા દેશમાં‘ગાંધીગીરી’ની છૂટી છવાયેલી અસર અનુભવાતી રહે છે અને તેથી જ ઈતિહાસના એ પાનાંઓ જ્યારે કોઈ ફરીથી ઉથલાવી તેમાંના કેટલાક સત્યો આપણી સમક્ષ મૂકે ત્યારે હૃદય ફરી એ જ યુગમાં જતું રહે છે અને ફરીથી ગાંધી-સરદાર-નહેરુના કેટલાક અજાણ્યા કિસ્સાઓ જાણવા મન આતુર બની રહે છે. આવી જ કંઈક રસપ્રદ માહિતી ધરાવતુંપ્રમોદ કપૂર લિખિત પુસ્તક‘માય એક્સપરિમેન્ટ વિથ ગાંધી’ ટૂંક સમયમાં પ્રસિદ્ધ થવા જઈ રહ્યું છે. બે વર્ષના ગહન અભ્યાસ બાદ પ્રમોદ કપૂરે આ પુસ્તકમાં ગાંધીજીની આત્મકથાના અંશોનું પુનરાવર્તન કર્યું નથી, પરંતુવર્ષ ૧૯૨૧થી ૧૯૪૮ સુધીના સમયગાળામાં તેમના જીવનમાં ઘટેલી મહત્ત્વની ઘટનાઓને રસપ્રદ શૈલીમાં રજૂ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. પુસ્તકમાં તેમના અંગત જીવનની વાતોથી લઈને મીઠા માટે કરવામાં આવેલા જાણીતા સત્યાગ્રહ અને રાઉન્ડ ટેબલ કોન્ફરન્સ વિશેના કિસ્સાઓને પણ વર્ણવ્યા છે. પ્રમોદ કપૂરે૩૦મી જાન્યુઆરી એટલે કે ગાંધીજીના નિર્વાણદિન નિમિત્તે આ પુસ્તકનું પહેલું પ્રકરણ ‘ધ ફાયનલ અવર્સ’ પ્રસિદ્ધ કર્યું હતું, જેમાં ગાંધીજીને પોતાના મૃત્યુનો આભાસ હોય એવી અનેક વાતો તેમણે રજૂ કરી છે. જાણીતા મેગેઝિન ‘આઉટલુક’માં છપાયેલા આ પ્રકરણના અંશોમાંથી કેટલીક વાતો અહીં વીણી લેવાઈ છે, જે મૃત્યુ પહેલાની ગાંધીજીની મનઃસ્થિતિને બખૂબી છતી કરે છે. 

ગાંધીજી ઘણીવાર પોતાની ૧૨૫ વર્ષના દીર્ઘાયુષની ઈચ્છા વિશે વાત કરતાં જાણાયા છે, પરંતુ સ્વાતંત્રતા પછી ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા અને દેશમાં જે કોમી અરાજકતા ફેલાઈ હતી તે જોઈને તેમની લાંબા આયુષ્ય માટેની ઝંખના ઝાંખી થઈ ગઈ હતી. તેમના મૃત્યુના આગલા દિવસે એટલે કે ૨૯મી જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના રોજ ‘લાઈફ’ મેગેઝિનની જાણીતી અમેરિકન ફોટોગ્રાફર માર્ગારેટ બર્ક-વ્હાઈટે ગાંધીજીના ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન ‘શું તમે હજી પણ ૧૨૫ વર્ષ જીવવાની ઈચ્છા રાખો છો?’ એવો પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે ગાંધીજીએ જવાબ આપતા કહ્યું હતું કે, “મારી આસપાસ બનતી ભયંકર ઘટનાઓને કારણે મેં એવી આશા રાખવાની છોડી દીધી છે. મારે અંધકારમાં જીવન નથી પસાર કરવું.” પોતાના મૃત્યુ વિશેની આગોતરી માહિતી કે પછી આત્માની ખરા અર્થમાં પવિત્રતા, જે ગણીએ એ, આવી અનેક વાતોનો આ પ્રકરણમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેના આધારે ગાંધીજીને તેમના મૃત્યુનો અણસાર હોવાની વાતને પુષ્ટિ મળે છે. 

આ ઘટનાના થોડા સમય બાદ બન્નુ(હાલના પાકિસ્તાનનો એક તાલુકો) વિસ્તારના કેટલાક ગ્રામ્યજનો ગાંધીજીને મળવા આવ્યા હતા. આ ગ્રામ્યજનો કોમી હિંસાનો ભોગ બન્યાં હતાં અને તેથી તેઓ ઘરબાર વિના રઝળી રહ્યા હતા. તે પૈકીની એક વ્યક્તિએ ઉશ્કેરાઈને પોતાનો ક્રોધ ગાંધીજી પર ઠાલવતાં કહ્યું હતું કે, “તમે પૂરતી અરાજકતા ફેલાવી ચૂક્યા છો અને તમે અમને સંપૂર્ણ બરબાદ પણ કરી દીધા છે. તો હવે અમને એકલા છોડી દો અને હિમાલય પર રહેવા જતા રહો.” એક અજાણ નિરાશ્રિતના આટલા કઠોર શબ્દોએ ગાંધીજીને હચમચાવી દીધા હતા. આ શબ્દોના પડઘા આખા દિવસ તેમના કાનોમાં ગૂંજી રહ્યા અને સાંજે આરતી વેળાએ તેમણે પોતાની પૌત્રી મનુબહેનને કહ્યું હતું, “લોકોની આ કરૂણ ચીખો ઈશ્વરના અવાજ સમાન છે. આ અવાજને મૃત્યુના એક સંદેશા તરીકે લે.” ગાંધીજીએ એ દિવસે પ્રાર્થના સભામાં પણ લોકોને સંબોધતા કહ્યું હતું કે, “ઈશ્વરની જેવી ઈચ્છા હતી એ પ્રમાણે મેં મારું કાર્ય કર્યું છે. ભગવાન પોતાની ઈચ્છાશક્તિ પ્રમાણે કાર્ય કરે છે. આથી એ હવે મને મૃત્યુ પણ આપી શકે છે. વળી, હિમાલયમાં મને શાંતિ નહીં મળે. દેશમાં ફેલાયેલી અરાજકતા અને માનસિક તાણ વચ્ચે જ મારે શાંતિની શોધ કરવી છે અથવા તો એમાં મૃત્યુ પામવું છે.”

સિદ્ધાર્થમાંથી ગૌતમ બુદ્ધ બનવાની મનોમંથન-પ્રક્રિયા હોય કે પછી માનવરૂપે જન્મેલા ઈશ્વરના દેહત્યાગની અંતિમ વેળા હોય, તમામ મહાપુરુષોએ પોતાના જીવનના અંતિમ ક્ષણ સુધી પોતાની અનંત દિવ્યતાનો પરચો આપણને કરાવ્યો છે. ગાંધીજી પણ પોતાના મૃત્યુના એક દિવસ પહેલા જાણે કે એ સત્યને જાણી ચૂક્યા હોય એમ અનેક ઘટનાઓમાં પોતાના મૃત્યુને સાંકળી લેતા હતા. ઉપવાસ અને દેશની પરિસ્થિતિને લઈને સતત ચિંતિત રહેતા ગાંધીજી અશક્ત રહેતા અને એવામાં તેઓ કફથી પણ પીડાતા હતા. જ્યારે તેમને આ કફની સારવાર માટે દવા આપવામાં આવી ત્યારે ગુસ્સામાં તેઓ કહેવા લાગ્યા, “જો હું કોઈ બીમારી કે પછી એક સામાન્ય ખીલને કારણે મરી જાઉં તો ઘરની છત પર ઊભા રહીને તમે દુનિયાને કહેજો કે હું એક મિથ્યા મહાત્મા હતો, તો જ મારી આત્માને- એ જ્યાં હશે ત્યાં- શાંતિ મળશે. પરંતુ જો કોઈ ધડાકો થાય અથવા કોઈ નિષ્ઠુરતાથી મારી ખુલ્લી છાતીને ગોળીથી વીંધી નાખે અને મારા મુખે ‘રામ’નું નામ હોય તો તમે મને સાચા મહાત્મા તરીકે સ્વીકારજો.” આ સિવાય પણ તેમના ‘વોકિંગ સ્ટીક’ તરીકે જાણીતા મનુબહેન સાથેની વાતચીત દરમિયાન અથવા તો તેમને મળવા આવેલા મુલાકાતીઓના આમંત્રણના સ્વીકાર દરમિયાન વારંવાર ગાંધીજી પોતાના જીવન અંગે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકતા રહ્યા હોવાના કેટલાક કિસ્સાઓ પ્રમોદ કપૂરેપુસ્તકના આ પ્રથમ પ્રકરણમાં આલેખ્યા છે. 

ગાંધીજીના મૃત્યુ પહેલાના કેટલાક કલાકો...

૩૦, જાન્યુઆરી, ૧૯૪૮ના રોજ ગાંધીજી આસપાસના ગાઢ અંધકાર અને સરદાર તથા નહેરુ વચ્ચે ચાલતા અણબનાવ અને કોંગ્રેસની પરિસ્થિતિ વિશે ચિંતિત હોવાથી વહેલી પરોઢે ૩:૩૦ વાગ્યે ઊઠી ગયા હતા. સવારના લગભગ ૩:૪૫ વાગ્યે અચાનક તેમણે ગુજરાતી ભજન “થાકે ના થાકે છતાંયે હો માનવી ના લેજે વિસામો, ને ઝૂઝજે એકલ બાંહે હો માનવી ના લેજે વિસામો”ની સ્તુતિ કરવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરીહતી.

તેના થોડા સમય બાદ ગાંધીજી કોંગ્રેસના બંધારણ અંગેના ડ્રાફ્ટ માટેનું કાર્ય કરી રહ્યા હતા, જે તેમણે આગલી રાત્રે શરૂ કર્યું હતું. દેશની ઉન્નતિ માટે તેમનું આ કદાચ અંતિમ દસ્તાવેજી કાર્ય હતું અને કદાચ તેમણે લખેલા અંતિમ શબ્દો પણ આ જ દસ્તાવેજમાં સંગ્રહાયેલા છે. 

એક બાજુ ગાંધીજી દેશ માટે મહત્ત્વના દસ્તાવેજોનું કાર્ય કરી રહ્યા હતા ત્યારે બીજી બાજુ નથુરામ ગોડસે પોતાનું વસિયતનામું બનાવી રહ્યો હતો. તેણે તેના એક સાથી મિત્ર નારાયણ આપ્ટેને સંબોધતો પત્ર લખ્યો હતો, “મારા મનમાં ગુસ્સો એની ચરમસીમાએ છે. આ રાજકીય વાતાવરણમાં અન્ય કોઈ વિશ્વાસપાત્ર ઉપાય મળી આવવો તદ્દન અશક્ય છે અને આ જ કારણે મેં મારી જાતને આ અંતિમ પગલા માટે તૈયાર કર્યો છે. સ્વાભાવિક રીતે જ તને એક કે બે દિવસમાં આ વિશેની જાણ થઈ જશે. કોઈના પર પણ આધાર રાખ્યા વિના મારે જે કરવું છે તે કરવાનો મેં નિર્ણય લઈ લીધો છે.” ગાંધીજીની સમયચુસ્તતાએ નથુરામ ગોડસેના આ કાર્યને વધુ સરળ બનાવી દીધુ હતું.

સવારના ૮ વાગ્યે મસાજના સમયે તેમણે કોંગ્રેસના બંધારણીય દસ્તાવેજના ડ્રાફ્ટમાં છેલ્લી ઘડીએ થોડોક સુધારો કરી તે દસ્તાવેજને પોતાના સેક્રેટરી પ્યારેલાલને હવાલે કર્યો હતો. ત્યારબાદ રોજના નિત્યક્રમ પ્રમાણે તેમણે પોતાની ભત્રીજી આભા પાસેથી બંગાળી ભાષા શીખવાની તાલીમ લીધી હતી અને એ સાથે જ તેમણે પૂરતી માત્રામાં તેમનો સવારનો નાસ્તો પણ કર્યો હતો. 

ત્યારબાદ થોડો સમય આરામ કર્યા પછી તેઓ જાતે ઊઠીને બાઠરૂમ તરફ ચાલવા લાગ્યા. હંમેશાં મનુના સહારે ચાલતા ગાંધીજીનું આ વર્તન તેના માટે આ થોડું વિચિત્ર હતું. આથી તેણે ગાંધીજીને પૂછ્યું, “બાપુ, તમે આમ કેમ કરો છો?” ત્યારે ગાંધીજીએ વળતા જવાબમાં રવિન્દ્રનાથ ટાગોરની ‘એકલા ચાલો, એકલા ચાલો’ પંક્તિઓ ઉલ્લેખી હતી. 

ત્યારબાદ બપોરના ૧:૩૦ વાગ્યાથીતેમણે પોતાની રોજિંદી દિનચર્યાની સાથે ફ્રેન્ચની જાણીતી ફોટોગ્રાફર હેન્રી કાર્ટયર બ્રેસન સાથે મુલાકાતલીધી હતી. આ ફોટોગ્રાફર ગાંધીજીના ફોટોગ્રાફ્સનું એક આલ્બમ તેની સાથે ભેટસ્વરૂપે લાવી હતી.

૪ વાગ્યે ગાંધીજીની સરદાર પટેલ સાથે અત્યંત મહત્ત્વની મિટિંગ હતી. નહેરુ અને સરદાર વચ્ચે ચાલતા અણબનાવોનું નિરાકરણ લાવવું દેશ માટે ખૂબ જરૂરી હતું. શરૂઆતમાં ગાંધીજી માનતા હતા કે નહેરુ કે સરદાર બેમાંથી એક વ્યક્તિનું કેબિનેટમાંથી નીકળવું દેશના સુવ્યવસ્થિત શાસન માટે જરૂરી છે, પરંતુ બાદમાં તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે દેશમાં ઉત્તમ વહીવટ કરવા માટે સરદાર અને નહેરુ બંનેની હાજરી જરૂરી છે. અલબત્ત, પાકિસ્તાનને ૫૫ કરોડ રૂપિયાની સહાય કરવાની બાબતે ગાંધીજી અને સરદાર વચ્ચે કેટલોક મતભેદ થયો હતો અને આથી ગાંધીજી માટે સરદાર સાથેની આ મિટિંગ વધુ મહત્ત્વ ધરાવતી હતી. 

સરદાર અને ગાંધીજી વચ્ચે એટલી ઉગ્ર ચર્ચા ચાલી રહી હતી કે સમયચુસ્ત ગાંધીજીને પાંચ વાગ્યાની પ્રાર્થના માટેનો ખ્યાલ પણ નહોતો રહ્યો. છેવટે સરદાર પટેલની પુત્રી મણીબહેને હિંમત કરીને તેમની ચર્ચા અટકાવી અને પ્રાર્થનાનો સમય થયો હોવાની જાણ ગાંધીજીને કરી હતી. 

૫:૧૦ સુધી સરદાર સાથે મિટિંગમાં વ્યસ્ત ગાંધીજી પ્રાર્થના સભામાં ઝડપથી પહોંચવા માટે સામાન્ય કરતાં ઘણી વધુ ઝડપે ચાલી રહ્યા હતા અને ત્યાં જ ગોડસે બે હાથ જોડી તેમને નમન કરવા તેમની સામે આવી ઊભો રહ્યો. ગાંધીજીએ એને આવકાર આપ્યો અને હજી કોઈ કંઈ પણ સમજી શકે એ પહેલા નથુરામે ત્રણ ગોળી સીધી ગાંધીજીની છાતી પર ઝીંકી દીધી ને ‘હે રામ’ના અંતિમ શબ્દો સાથે ગાંધીજીએ અંતિમ વિદાય લીધી. આ સાથે જ ગાંધીજીની તૂટી ગયેલી પોકેટ ઘડિયાળ સાંજના ૫:૧૭ પર સ્થિર થઈ ગઈ હતી. 

   4 ફેબ્રુઆરી, 2014ના રોજ આ લેખ ગુજરાત ગાર્ડિયનની પૂર્તિ 'કલ્ચર ગાર્ડિયન'માં પ્રસિદ્ધ થયો છે.

...ને માઈક ટાયસને ડ્રગ્સ લીધાની કબૂલાત કરી

“મારા આખા જીવનકાળ દરમિયાન જેટલી ગર્લફ્રેન્ડ આવવાની હતી એટલી આવી ચૂકી છે, જેટલું મારે પીવું જોઈએ એટલું મેં પીધું પણ છે તથા જેટલા સ્ટ્રીપ ક્લબમાં જવું જોઈએ એટલા સ્ટ્રીપ ક્લબ પણ માણ્યા છે, પરંતુ હવે હું મારા પરિવાર સાથે રહેવા માગું છું. ક્લબમાં જવાનું મેં બંધ કર્યું છે.” આ શબ્દો છે અમેરિકાના રિટાયર્ડ બોક્સર માઈક ટાયસનના. સતત અનેક વિવાદોથી ઘેરાયેલા ટાયસન ફરીથી એકવાર ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યા છે. જોકે આ વખતે તેઓ તેમના હાલમાં જ પ્રસિદ્ધ થયેલા પુસ્તક ‘અનડિસ્પ્યુટેડ ટ્રુથ’ને લઈને ચર્ચામાં છે. વાસ્તવમાં આ પુસ્તકમાં માઈકે તેમની જીવનકથાને ખૂબ જ પ્રામાણિકતાથી વર્ણવી છે. 

વિશ્વભરના બોક્સર પર નજર નાંખીએ તો ખ્યાલ આવશે કે સૌથી વધુ કમાણીની સાથે રિંગમાં અને રિંગની બહાર પણ સતત ચર્ચામાં રહેનાર જૂજ બોક્સર્સ પૈકીનાએકમાઈક ટાયસન છે. હજી સુધી બેફામ જીવન જીવી ચૂકેલા આ બોક્સરનું અંગત જીવન પહેલેથી જ ઘણું પીડાદાયી રહ્યું હતું અને તેથી જ કદાચ તેની અસર તેમના હજી સુધીના જીવન પર બખૂબી રહી છે. માઈકે પોતાની આત્મકથાની શરૂઆત તેના બચપણના અત્યંત કઠિનદિવસોથી કરી છે. નાનપણમાં જાડા હોવાને કારણે તેની સતત થતી હેરાનગતિ તથા લઘરવગર કપડાં પહેરીને ખાળકૂવામાં તેના ભાઈ તથા બહેન સાથે વીતાવેલા એ દિવસો માઈકે શરૂઆતના પ્રકરણમાં વર્ણવ્યા છે. માઈકના પિતાએ એની માતાને છોડીને બચપણમાં જ અન્ય સ્ત્રી સાથે સંસાર માંડ્યો હતો અને તેથી તેની માતાએ એકલા હાથે આ ત્રણેય બાળકોની જવાબદારી ઉઠાવવાની ફરજ પડી હતી. 

બ્રૂકલિનમાં રહેતા આ પરિવારની ગરીબી દિન પ્રતિદિન વધતી ગઈ અને તેથી જ સાત વર્ષની નાની વયે માઈકે શાળાએ જવાનું પણ બંધ કર્યું હતું. આ સાથે જ ઘરનું ગુજરાન ચલાવવા માટે તે સબવેમાં અજાણ્યા લોકોના ઘરેણાં કે પછી વોલેટની ચોરી કરતો હતો. ઘણીવાર તે આ ચોરીના પૈસા તેની માતાના હાથમાં પણ મૂકતો, જેથી તેની માતાને થોડી ઘણી મદદ મળી રહે. આમ છતાં, આ તમામ ગુનાઓ પાછળ પોતાની જરૂરિયાતોને સંતોષવાનું કરાણ મુખ્ય હતું એમ પણ માઈકે કબૂલ્યું છે. તે પુસ્તકમાં લખે છે કે, “મને ‘અદિદાસ’ બોલતા પણ નહોતું આવડતું હતું, પણ એ પહેરવાથી મને જે અનુભૂતિ થતી એ હું બખૂબી જાણતો હતો.” અને એટલે જ પોતાની પાસે પણ સારા કપડાં, કાર, ઘર, દારૂ તથા ડ્રગ્સ વગેરે જેવી વસ્તુઓ હોવી જ જોઈએ એવી માનસિકતા ધરાવતો માઈક બચપણથી જ ગુનાઓનાસકંજામાં ઘેરાઈ ચૂક્યો હતો અને પરિસ્થિતિ ત્યારે વધારે ગંભીર બની જ્યારે તેનો આખો પરિવાર બ્રાઉન્સવિલે શીફ્ટ થયો. ત્યાં તેની માતા પાસે કોઈ નોકરી નહોતી અને ઘર ચલાવવા માટે પૂરતા પૈસા પણ નહોતા. આથી માઈકના ગુનાઓની દુનિયા વિસ્તરતી ગઈ. જ્યારેતે બાર વર્ષનો થયો ત્યારે અલગ અલગ ગુનાઓ હેઠળ લગભગ ૩૮ વખત જેલની હવા ચાખીચૂક્યો હતો.‘રફ એન્ડ ટફ’ની ઈમેજ ધરાવતા માઈક ટાઈસનની આત્મકથા વર્ણવતું આ પુસ્તક જો વાંચીએ તો ખ્યાલ આવશે કે દુનિયામાં ગરીબી અને લાચારીને કારણે કેટલાય બાળકોનું બાળપણ ટાયસનની જેમ જ ગુનાઓની દુનિયામાં ડોકિયા કરવા મજબૂર થતું હોય છે. 

ટાયસનનું અંગત જીવન હંમેશાં વિવિદાસ્પદ રહ્યું છે, પરંતુ આ પુસ્તકમાં તેણે જીવનમાં શીખવા જેવા કેટલાક મહત્ત્વના પાઠો પોતાના બચપણ અને યુવાવસ્થા દરમિયાન બનેલી ઘટનાઓને આધારે ઘણી પ્રામાણિકતાથી વર્ણવ્યા છે. કહેવાય છે કે મનુષ્ય પોતાનું ભાગ્ય પહેલેથી લખાઈને જ આવે છે અને માઈક સાથે પણ કંઈક એમ જ બન્યું. બચપણમાં અનેક ગુનાઓને કારણે જ્યુવેનાઈલ સેન્ટરમાં સજા ભોગવતા માઈકનો ભેટો એકવાર બોક્સિંગના ટ્રેઈનર કસ ડી’એમાટો સાથે થયો. માત્ર છ મિનિટમાં તેર વર્ષના ટાયસનના જુસ્સાને જોઈ કસે તેને તાલીમ આપવાનું નક્કી કર્યું અને આ રીતે બોક્સિંગની દુનિયામાં કારકિર્દી ઘડવા માટે તેના નવા જીવનની શરૂઆત થઈ. માઈક જ્યારે ૧૬ વર્ષનો હતો ત્યારે તેની માતા મૃત્યુ પામી હતી અને તેથી કસે માઈકની સંપૂર્ણ જવાબદારી લઈ લીધી. ટાયસન પુસ્તકમાં લખે છે કે, “હું કસના પરિવારનો જ એક સભ્ય હોઉં એ રીતે તેમણે મારી કાળજી રાખી છે, જે હું કદી નહીં ભૂલી શકું.” પરંતુ કસ પણ વધુ સમય માઈક સાથે રહી ન શક્યા. માઈકનું માનવું છે કે જો કસ થોડો વધુ સમય તેની સાથે રહી શક્યા હોત તો કદાચ તેના જીવનમાં આટલી બધી દુર્ઘટનાઓ ના ઘટી હોત.અલબત્ત, કસની તાલીમ હેઠળ માત્ર ૨૦ વર્ષની વયે માઈકે વિશ્વની હેવિવેઈટ ચેમ્પિયનશીપમાં જીત મેળવી હતી અને સૌથી યુવાન બોક્સરનું બિરૂદ પણ મેળવ્યું હતું.

લેરી સ્લોમેન સાથે મળીને ટાયસને લખેલી આ આત્મકથાના ૩૨૦ પૃષ્ઠ પર ટાયસને તેના જીવનના ૪૭ વર્ષોમાં થયેલા અનેક અનુભવોને સમાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. તેની પહેલી પત્ની રોબિન ગિવન્સ સાથેના સંબંધોના અંત તથા ડોન કિંગ સાથે થયેલા અણબનાવો વિશે પણ પુસ્તકમાં વિસ્તૃતરૂપે માહિતી આપવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત,તેની કારકિર્દીના ઉતાર ચઢાવના તમામ કિસ્સાઓને પણ આ પુસ્તકમાં આવરી લેવામાં આવ્યા છે. વાસ્તવમાં વર્ષ ૧૯૮૬માં ‘વર્લ્ડ બોક્સિંગ કાઉન્સિલ’ની હેવિવેઈટ ચેમ્પિયનશીપ જીત્યા બાદ માઈકે તેની ટ્રેઈનિંગમાં ઘણી બેદરકારી દાખવી હતી અને તેના પરિણામ સ્વરૂપ વર્ષ ૧૯૯૦માં બસ્ટર ડગલાસના હાથે માઈકની થયેલી હારને રમતજગતના ઈતિહાસમાં સર્જાયેલા સૌથી મોટા અપસેટ પૈકીનો એક ગણવામાં આવે છે. આ અને આવી અનેક હકીકતોથી આ પુસ્તક માઈકના ફેન માટે વધુ રસપ્રદ બને છે. 

આ ઉપરાંત, વર્ષ ૧૯૯૧માં બ્યુટી ક્વીન ડેસાયરી વોશિંગ્ટન પર બળાત્કાર ગુજારવાના આરોપસર પોતાને થયેલી જેલની સજા વિશે પણ માઈકે ખુલાસો આપ્યો છે.માઈકે પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે તેણે ક્યારેય પણ વોશિંગ્ટન સાથે ગેરવર્તણૂક નહોતી કરી અને એ ગુના માટે તેને કદી પણ જેલની સજા ન થવી જોઈતી હતી. વળી, વોશિંગ્ટને ભૂતકાળમાં પણ અન્ય એક વ્યક્તિ પર બળાત્કારનો આરોપ મૂક્યો હતો અને આ જ રીતે તેણે મને (માઈકને) પણ ખોટા આરોપસર જેલભેગો કર્યો હતો. માઈકે આ આખી ઘટનાને પુસ્તકમાં ઘણી વિસ્તારથી આલેખી છે. અલબત્ત, આ તો માત્ર માઈકે કરેલા ખુલાસાનું વર્ણન છે.આમ છતાં તે ગુનેગાર હોય કે ન હોય, આ ઘટના પછી તેની કારકિર્દીમાં ઘણી મોટી પડતી આવી હતી અને તેના માટે માઈક સંપૂર્ણપણે જવાબદાર હતો એવું ઘણા લોકો માને છે. આ ઉપરાંત અબજોની સંપત્તિના માલિક હોવા છતાં કઈ રીતે તે દેવામાં ગરકાવ થઈ ગયો હતો એ તમામ અજાણી હકીકતો પણ માઈકે પુસ્તકમાં સમાવી છે. ટાયસન લખે છે કે, “મારા સમાજ પ્રત્યેના બેદરકારીભર્યા અને ઘમંડી વલણે જ મને જીવનમાં ઘણો નિમ્ન બનાવ્યો હતો.” અત્યારે માઈકની ઉંમર ૪૭ વર્ષની છે અને તે તેની ત્રીજી પત્ની કીકી ટાયસન સાથે લાસ વેગાસમાં સુખી પારિવારિક જીવન વિતાવી રહ્યો છે. 

માઈક ટાયસને તેની આત્મકથામાં કરેલા કેટલાક મહત્ત્વના દાવાઓ:

1. કેટલીક બોક્સિંગ મેચ દરમિયાન માઈકે ડ્રગ્સ લીધાની કબૂલાત કરી છે

ટાયસમ કહે છે કે વર્ષ ૨૦૦૦ની કેટલીક મેચ દરમિયાન તેણે ડ્રગ્સ લીધા હતા. નવ મહિનાના વિરામ બાદ તેના ત્રીજી વખતના કમબેક દરમિયાન તેણે કોકેઈમ અને અન્ય ડ્રગ્સ લેવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી.

2. જેલમાં પણ તેણે ઘણાં સંબંધો બનાવ્યા હતા

ટાયસન પુસ્તકમાં લખે છે કે બળાત્કારના કેસ વખતે જ્યારે તે જેલમાં હતો ત્યારે તેની ડ્રગ કાઉન્સેલર સાથે તેના શારીરિક સંબંધો બંધાયા હતા. આ ઉપરાંત, તેને બહારથી મળવા આવતા કેટલીક મુલાકાતી મહિલાઓ સાથે પણ તેણે સંબંધ બાંધ્યા હતા. જોકે આ બાબતની જાણ થતાં બહારના મુલાકાતીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

3. ટોની ટકર સાથેની દિલચસ્પ મેચ પહેલા તે બોક્સિંગ ત્યજવાની કગાર પર હતો

વર્ષ ૧૯૮૭માં તેની કારકિર્દીની મહત્ત્વની મેચો પૈકીની એક મેચના મહિના પહેલા માઈક તેના ટ્રેઈનિંગ કેમ્પમાંથી નાસી છૂટ્યો હતો. તેણે તેના મિત્રોને પોતાની રિટાયરમેન્ટ વિશેના વાત પણ કરી હતી, પરંતુ તેના મેનેજર જિમી રેકોબની સમજાવટથી તેણે એમેચ રમવાનું નક્કી કર્યું હતું.